Adieu Erland Josephson (1923-2012)

De Zweedse acteur Erland Josephson is niet meer. Hij overleed op 88-jarige leeftijd in zijn geboorteplaats Stockholm. Hij zal voor altijd in het geheugen gegrift staan als acteur in films van grootmeesters Ingmar Bergman en later in zijn carrière Andrei Tarkovski en Theo Angelopoulos.

Erland Josephson debuteert in het theater. Het is daar dat hij Ingmar Bergman zal leren kennen, in de late jaren ’30. Hij speelt ook mee in films, maar enkel in bijrollen. Pas in de jaren ’70 wordt hij een leading man. In het vroegere werk met Bergman speelde hij vaak gefrustreerde intellectuelen, en wist hij melancholie en eigentijdse angst perfect te vertolken. In buitenlandse film speelde hij vaker minder ingetogen personages. Gaandeweg zal hij de rol van Max Von Sydow (die naar Hollywood trekt) als lievelingsacteur van Bergman overnemen, en zelfs uitgroeien tot zijn alter ego.

Bergman en Josephson maken samen 14 films gespreid over ruim drie decennia (onder meer FACE TO FACE, FANNY OCH ALEXANDER en NA DE REPETITIE) ; ook in het theater werken ze vaak samen. Het zal niet verbazen dat Josephson voor het eerst te zien was op het witte doek in een van de eerste films van Bergman: IT RAINS ON OUR LOVE uit 1946.

In de periode 1958-1968 zal Erland Josephson evenwel in geen enkele film acteren. Hij keert terug als de sinistere baron von Merkens in HET UUR VAN DE WOLF naast Max Von Sydow. Internationaal breekt hij door in Bergmans meesterwerk SCENES UIT EEN HUWELIJK uit 1973 , een tv-serie van zes afleveringen die in een versie van 168 minuten in de bioscoop wordt uitgebracht. Aan de zijde van Liv Ullmann, één van de fetisjactrices van Bergman, speelt hij op onnavolgbare wijze haar ontrouwe man. De film groeit al snel uit tot een klassieker, mede dankzij het sterke spel van de acteurs .

In 1977 speelt hij de filosoof Friedrich Nietzsche in BEYOND GOOD AND EVIL van de Italiaanse Liliana Cavani. Het is zijn eerste rol in een niet-Zweedse film. Later zal hij opvallende passages maken in twee films van Tarkovski: NOSTALGIA (1983) en HET OFFER (1986). En tevens in THE UNBEARABLE LIGHTNESS OF BEING (1988) van Philip Kaufman en Angelopoulos’ ULYSSES’ GAZE uit 1995.

Een Hollywood carrière laat Josephson aan zich voorbijgaan. Wanneer hij in 1978 gevraagd wordt om de rol van Richard Dreyfuss in JAWS 2 over te nemen, levert zijn antwoord een sappige quote op.:“Liever voer ik een intellectuele strijd met Liv Ullmann dan te jagen op een of andere haai” ! Josephson was van vele markten thuis. Hij was artistiek directeur van het Koninklijk Theater van Zweden, stond aan het hoofd van het Zweeds Filminsituut in de jaren ’80, zetelde in 1984 in de jury van het filmfestival van Venetië. En hij boorde zijn literaire talenten aan; Josephson schreef romans, poëzie, scenario’s voor theater en televisie. In 1980 nam hij ook zelf plaats in de regiestoel – drie films regisseert hij - voor de film MARMALADE REVOLUTION, waarin hij ook in de hoofdrol te zien is.

In 2003 werken Bergman en Josephson voor het laatst samen. In SARABAND (foto) neemt Josephson opnieuw de rol van Johan uit SCENES UIT EEN HUWELIJK op zich. De film volgt het koppel van weleer zoveel jaren na hun scheiding. Josephson beëindigt zijn filmcarrière in 2006.

NIELS LAVEREN

Geschreven door
 
onomatopee