Adieu filmproducent Saul Zaentz

Als onafhankelijk filmproducent van ‘slechts’ negen films in de periode 1975-2006 was Saul Zaentz niet meteen de meest productieve, al wist de man zijn projecten uit te kiezen en liet zich telkens omringen door uitstekende scenaristen, regisseurs en acteurs.

In de eerste week van januari overleden op zijn 92ste jaar in San Francisco, stond hij in Hollywood bekend als boekenwurm; mede daardoor had hij door de jaren heen de reputatie opgebouwd om zich te focussen op prestigefilms met een literaire achtergrond en weigerde hij pertinent een film te financieren ‘based on an original screenplay,’ zoals dat heet.

Zijn intrede in de filmwereld liet lang op zich wachten; het was een late roeping. Voor zijn eerste film, die hij co-produceerde met Michael Douglas, One Flew Over the Cuckoo’s Nest (1975, Zaentz was toen al 54), naar de roman van Ken Kessey en geregisseerd door Miloš Forman, castte hij Jack Nicholson in de hoofdrol als de outcast in een psychiatrische instelling waar tegenspeelster en verpleegster Louise Fletcher hem moet pogen in te tomen. De film was een absolute topper op alle vlak en werd zelfs de eerste sinds “It Happened One Night” (1934) die de vijf belangrijkste Oscars in de wacht kon slepen (beste film, regie, acteur, actrice, scenario). Wereldwijd werd hij als een baanbrekende film onthaald. Zaentz kwam de filmwereld dus binnengewandeld langs de grote hemelpoort. Onopvallend, maar zelfzeker. Eens te meer aan de zijde van Forman herhaalde hij het succes negen jaar later met Amadeus, naar het toneelstuk van Peter Shaffer - alweer een film die voor een positieve ontlading zorgde. Doe het maar eens na, een film maken voor een breed publiek met Mozart als centrale figuur. Voor velen zou het een cinematografische strop betekenen, maar niet voor Zaentz, ofschoon hij als eindverantwoordelijke zijn taak als filmproducent nooit onderschat heeft. Hij was zich altijd bewust van de risico’s. In 2007 zei hij: “Telkens wanneer je aan een film begint, denk je van op z’n minst een boeiende film te kunnen maken. Maar wanneer hij dan flopt, voel je je barslecht en je wil weten wat er is misgelopen. Je wil weten hoe je hem beter had kunnen maken en waarom je dat niet hebt gedaan.”

Zo maakte hij voor de film zelf heel wat aanpassingen nadat hij op Broadway het toneelstuk ‘Amadeus’ had gezien. Zaentz in 1988: “Ik wilde dat de film meer de nadruk legde op Mozart en zijn muziek, en minder op zijn jaloerse rivaal Salieri.” Gevolg: in het toneelstuk heb je tien minuten muziek, in de film twee uur. Amadeus was goed voor acht Oscars.

Met The English Patient (foto, 1996), naar de roman van Michael Ondaantje, won hij liefst negen Oscars. Eerst vocht hij met de grote studio’s een strijd uit met de acteurs als inzet; men wilde grote klinkende namen (onder wie Demi Moore), terwijl hij opteerde voor minder gevestigde acteurs. Uiteindelijk kon hij in zee gaan met het kleinere Miramax om de film financieel te ondersteunen; de hoofdrollen gingen naar Ralph Fiennes, Kristin Scott Thomas en Juliette Binoche. De film kostte 33 miljoen dollar, inclusief ruim 5 miljoen die Zaentz uit de eigen portemonnee op tafel legde. Naderhand bedroeg de wereldwijde omzet 232 miljoen dollar.

Deze drie films waren zijn meest opvallende werken, maar hij stond eveneens aan de wieg van het opmerkelijke romantische drama The Unbearable Lightness of Being (1988) van Philip Kaufman, met in de hoofdrollen Daniel-Day Lewis en Juliette Binoche, én met zijn laatste film Goya’s Ghosts (2006) - geen niemendal, want de film kostte 50 miljoen dollar - met in de belangrijkste rollen Javier Bardem en Natalie Portman. Bij deze werd hij andermaal herenigd met zijn favoriete regisseur Miloš Forman en het werd de enige Zaentz-film die werkte met een origineel scenario, geschreven door Forman en Jean-Claude Carrière. Toch werd Goya’s Ghosts een grote flop.

Een van zijn meest geliefde projecten was At Play in the Fields of the Lord (1991), nog zo’n grote investering met een budget van 36 miljoen dollar. Nadat hij de filmrechten had opgekocht, ging hij in zee met de Argentijnse filmer Hector Babenco, diens tweede film na Kiss of the Spider Woman (1985) waarmee hij furore had gemaakt. De opnames in het Braziliaanse regenwoud verliepen echter zeer moeizaam en er werd meermaals in uiterst gevaarlijke omstandigheden gewerkt. Toen het drie uur durende drama uiteindelijk in de zalen kwam, was het al vrij snel ten dode opgeschreven. Naast zijn triomfen heeft Saul Zaentz dus ook een en ander moeten incasseren.

Lang voordat Peter Jackson in 2001 zijn eerste The Lord of the Rings introduceerde, had Zaentz zijn eigen animatieversie The Lord of the Rings (1978) van Ralph Bakshi voor pakweg 4 miljoen dollar afgewerkt (omzet in de VS ongeveer 30 miljoen dollar), nadat hij twee jaar eerder de filmrechten op Tolkiens boeken van The Lord of the Rings en The Hobbit had verworven. Achteraf is echter een strijd losgebarsten over die rechten, de contracten, maatschappijen die erbij betrokken zijn, en tot op vandaag is er in deze zeer complexe situatie nog altijd geen duidelijkheid.

Voordat Zaentz zich in de film stortte, had hij al een succesvolle carrière achter de rug als ‘record company executive’. Sinds 1967 was hij mede-eigenaar van Fantasy Records en hij nam korte tijd later de Californische rockgroep Creedence Clearwater Revival onder contract. CCR was toen een van ’s werelds meest populaire bands met hits zoals Proud Mary (1969), Bad Moon Rising (1969) en Have You Ever Seen the Rain? (1971). Zanger-componist John Fogerty en zijn groepsgenoten hebben evenwel voor een groot deel naast hun verdiensten gegrepen, wat leidde tot een breuk met Zaentz en rechtszaken in de hoop o.m. de geldkwestie uit te klaren. Toen John Fogerty solo ging kon hij geen enkele, zelfs de door hem gecomponeerde, songs brengen.

Met The Saul Zaentz Film Center, gevestigd in Berkeley nabij San Francisco, beschikte hij jarenlang over zijn eigen productiefaciliteiten.

Geboren op 28 februari 1921 in de Amerikaanse staat New Jersey, is Saul Zaentz overleden op 3 januari 2014 in zijn woning in San Francisco.

Geschreven door LEO VERSWIJVER