Berlinale 2019: palmares, prijzen, erelijst, bekroning, maar …

Kunnen ‘saai’ en ‘verrassend’ synoniemen zijn? Aan het eind van een onverwachte lentedag halfweg februari schonk het festival gisterenavond zijn Gouden Beer aan Nadav Lapids Israëlische identiteitsdrama SYNONYMS.

Controverse rond winnaars in Berlijn is niet nieuw. Touch Me Not blijkt sinds vorig jaar een toetssteen voor de soms kregelig onthaalde eigenheid van het festival. Peter Bradshaw, filmjournalist voor The Guardian, schreef toen: “De Berlinale is een festival dat er op een of andere manier in slaagt de meest saaie en waardeloze films in zijn line-up te promoten, terwijl het ontdekken van de goeie kost bijna aan het toeval wordt overgelaten.” Eigenheid en identiteit stonden in 2019 – de laatste onder artistiek directeur Dieter Kosslick – opnieuw op het spel, ook in de kersverse Gouden Beer, voor de eerste maal toegekend aan een Israëlische film.

Hoewel SYNONYMS aan het slot van de persvisie op sporadisch gemor en boegeroep werd onthaald – een zeldzaamheid in Berlijn –, bleek Lapids derde film na Policeman en The Kindergarten Teacher (waarvan vorig jaar een remake met Maggie Gylenhaal werd gemaakt) toch een favoriet onder de journalisten die voor festivalkrant Screen dagelijks hun quoteringen bijhouden. Deze status werd bevestigd door eerst de hoofdcompetitieprijs van de internationale vereniging van filmcritici FIPRESCI en later op de avond de Gouden Beer door de jury onder leiding van Juliette Binoche.

Viel die laatste voor het uitgesproken Franse karakter van SYNONYMS? Denk (voor even) aan een vroege Godard of het recente Nocturama van Bertrand Bonello bij Lapids plaagstootjes naar de bourgeoisie, de mélange van pop en filosofische bespiegelingen, de jonge personages in een dubbele relatie tot de financiële en culturele erfenis van hun ouders en de waterval van woorden, heel veel woorden. Of was het een seksueel getinte scène met debuterend acteur Tom Mercier die draait rond dominantie en bevrijding, en die Binoche mogelijk zal hebben herinnerd aan haar recente films onder regie van Claire Denis, Olivier Assayas en Safy Nebbou?

De staat van de staat in Frankrijk en Israël

Hoe dan ook neemt SYNONYMS zowel de Franse als de Israëlische identiteit op de korrel in zijn autobiografisch geïnspireerde verhaal over de jonge Israëliet Yoav die na zijn verplichte legerdienst naar Parijs komt om daar goedschiks of kwaadschiks zijn bestaande nationaliteit af te breken en een nieuwe op te bouwen. Israël heeft hij ontvlucht omdat hij het land “weerzinwekkend, onwelriekend, obsceen, vulgair” vindt. “Israël zal vóór mij sterven en ik zal begraven worden op Père-Lachaise”, zegt Yoav met de zelfverzekerdheid van een provocateur die fundamenteel niets op het spel zet. De Hebreeuwse taal zweert hij af. Hij koopt een Frans woordenboek en zwerft door Parijse straten terwijl hij frasen, woorden, synoniemen debiteert.

Het quasimysterieuze, maar bovenal symboolzwangere SYNONYMS zoekt opzichtig naar scènes waarin identiteiten schuren: Yoav laat buitengehouden migranten een ambassade binnenkomen, twee Israëlische bewakingsagenten worstelen in een bureau in Parijs alsof ze het in hun thuisland aangekweekte militaire machismo nog eens willen bewijzen, het liedje ‘Je ne veux pas travailler’ – even Frans als camembert – weerklinkt over een herinnering aan een schietoefening in Israël, een inburgeringsles met een gezamenlijk gezongen Marseillaise blijkt later onvrijheid in Frankrijk te ontmaskeren …

Tot de duidelijk metaforische slotscène dreigt Lapids elliptische vertelling echter nauwelijks ergens heen te gaan. Het jonge koppel dat – letterlijk – een naakte Yoav kleedt, voedt en van een dandyeske garderobe voorziet, ontkomt amper aan de clichés van de aspirant-schrijver annex fils à papa en de promiscue, niet alleen artistiek uitdagende stoeipoes die talloze Franse films bevolken. Even leek SYNONYMS de richting op te gaan van de in revolutionaire hoop en ontgoocheling gedrenkte jeugdportretten The Dreamers en Io e te van de recent overleden Bernardo Bertolucci, maar daarvoor blijft de interactie tussen de personages te veel aan de oppervlakte. Het is vooral Yoav, het alter ego van de filmmaker, die met de aandacht gaat lopen in vaak op de straatstenen focussende omzwervingen in de Franse hoofdstad.

Ik was op het festival, maar …

SYNONYMS was verre van de enige elliptische film op de Berlinale. In de hoofdcompetitie intrigeerde de Canadees Denis Côté met zijn sombere, sfeervolle RÉPERTOIRE DES VILLES DISPARUES, maar die belandde niet op het palmares. Wel ging de Zilveren Beer voor Beste Regie naar de Duitse Angela Schanelec, wier ICH WAR ZUHAUSE, ABER net als SYNONYMS autobiografisch geïnspireerd is én heel wat vol woorden gepropte scènes bevat. Tussen een hond jagend op een konijn en een ezel op stal aan het begin en eind zien we een moeder van twee kinderen reddeloos verloren lopen in haar dagelijks leven. De dood van haar man enkele jaren geleden laat nog sporen na, maar in haar sobere tableaus schuwt Schanelec elke vorm van psychologische toelichting. Een subplot over de tweedehandsfiets van de moeder die het niet naar behoren doet, staat naast een Hamletopvoering op de school van haar kort en onverklaarbaar verdwenen 13-jarige zoon. Dood en depressie regeren, inclusief een terneergeslagen cover van David Bowies ‘Let’s Dance’. Al laten beide kinderen hun moeder niet zomaar in een inzinking verglijden.

De strenge uitstraling van ICH WAR ZUHAUSE, ABER reflecteert in statements van de personages waar een artistieke visie van de filmmaker doorschemert: “Elk oordeel is ondenkbaar en verkeerd”, zegt de moeder tegen een leerkracht van haar zoon. Al is ze zelf niet bepaald terughoudend wanneer ze een film afkraakt tegenover de maker ervan, op terugweg van een grootwarenhuis. Zijn antwoord: “Misschien wil je de integrale film zien?” Of deze film de Belgische bioscoop haalt, is hoogst onzeker.

Dat een in tijd en ruimte heen en weer springende vertelling wel kan uitkomen bij een heldere stelling toont SO LONG, MY SON van de Chinees Wang Xiaoshuai (zie dit verslag). Verrassend genoeg gaat diens meest ambitieuze film tot nu toe ‘slechts’ aan de haal met de Zilveren Beer voor Beste Acteur en Beste Actrice. Een troostprijs die na het ONE SECOND-debacle (zie hier) vermijdt om een Chinese film te bekronen?

De Juryprijs gaat dan weer naar GRÂCE À DIEU, Ozons meest ingetogen film (zie dit verslag). De Alfred Bauerprijs voor een film die “nieuwe perspectieven opent”, is beland bij SYSTEMSPRENGER (zie hier) van Nora Fingscheidt, al springt haar portret van een door agressieve uitbarstingen geplaagd meisje niet zozeer uit de band als haar hoofdpersonage.

Na een slotceremonie in het teken van Kosslicks afscheid (en het overlijden van Bruno Ganz) is het uitkijken naar wat het Italiaans-Nederlandse duo Carlo Chatrian en Mariette Rissenbeek zal klaarstomen voor de 70ste feesteditie van het festival. De samenstelling van de hoofdcompetitie blijft een pijnpunt, terwijl de intrigerende nevenprogramma’s aandacht zoeken tussen de 400 films die Berlijn aandoen. Gevraagd naar zijn grootste verwezenlijking in 18 edities, antwoordde Kosslick: “De democratisering van de rode loper.” Filmliefhebbers droegen plakkaten met dankwoorden aan zijn adres. Toch heersen er gemengde gevoelens over de films waarvoor de Berlinale de rode loper uitrolt. Verrassingen? Ja, graag. Saai? Liever niet.

Palmares

Gouden Beer: SYNONYMES van Nadav Lapid
Juryprijs: GRÂCE À DIEU van François Ozon
Alfred Bauerprijs: SYSTEMSPRENGER van Nora Fingscheidt
Zilveren Beer voor Beste Regie: Angela Schanelec voor ICH WAR ZUHAUSE, ABER
Zilveren Beer voor Beste Actrice: Yong Mei in SO LONG, MY SON
Zilveren Beer voor Beste Acteur: Wang Jingchun in SO LONG, MY SON
Zilveren Beer voor Beste Scenario: Maurizio Braucci, Claudio Giovannesi en Roberto Saviano voor LA PARANZA DEI BAMBINI
Zilveren Beer voor Uitzonderlijke Artistieke Bijdrage: Rasmus Videbæk voor de fotografie in OUT STEALING HORSES
Prijs van de Oecumenische Jury (competitie): GOD EXISTS, HER NAME IS PETRUNYA van Teona Strugar Mitevska
Prijs van de FIPRESCI-jury (competitie): SYNONYMES van Nadav Lapid

Beeld: Synonymes

Geschreven door BJORN GABRIELS
 
onomatopee