Berlinale: de mens heeft het kwaad

Vrolijk zijn festivalfilms slechts zelden. Daar is de selectie in Berlijn geen uitzondering op, meer nog: in de hoofdcompetitie keken IRRADIÉS en THERE IS NO EVIL het kwaad in de ogen.

Het oeuvre van de Cambodjaanse documentairemaker Rithy Panh is getekend door de horror die mensen elkaar in de 20ste eeuw hebben aangedaan, vooral dan de genocide door de Rode Khmer. Zijn S-21: The Khmer Rouge Killing Machine en The Missing Picture zijn referentiewerken over barbarij en hoe ermee om te gaan. Panh noemde zichzelf jaren geleden al “bestraald door de dood” (“irradié par la mort”) omwille van de geschiedenis van geweld in zijn geboorteland. In zijn IRRADIÉS verbreedt hij zijn blik van Cambodjaanse traumaverwerking naar een montage van massavernietigingen wereldwijd: in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog, in de vernietigingskampen en onder de atoombommen tijdens de Tweede Wereldoorlog en bij luchtbombardementen op een onbenoemd regenwoud door Amerikaanse strijdmachten.

Een vrouwelijke en mannelijke voice-over reflecteren terwijl de gruwelijkste filmopnamen worden getoond op een in drie delen gesplitst beeld. Het dwingt de kijker nog meer dan gewoonlijk tot een actief kijkgedrag, zelfs wanneer de drie kaders (zoals meestal) driemaal hetzelfde beeld tonen. “Kijk één keer. Kijk honderd keer. Je moet herhalen, want het kwaad zit diep”, zegt een van de vertellers. Hun (Franstalige) commentaar roept herinneringen op aan Nuit et brouillard en Hiroshima mon amour van Alain Resnais, en ook Godards mijmeringen over het 20ste-eeuwse geweld zijn niet veraf. Beeldfragmenten uit onder meer Edgar Morins Chroniques d’un été, waarin een jonge kampoverlever passanten op de Place de la Concorde vraagt of ze gelukkig zijn, plaatsen IRRADIÉS stevig in de traditie van de Franse (essayistische) documentaire.

Hoezeer de aarde ook brandt en “lijden als een verrassing” op ons neerstort, Panh zoekt redding uit de verschrikkelijke archiefbeelden. Die vindt hij via Japanse Butoh-dansers die lijken op slachtoffers van de atoombommen. Zij gaan aan de haal met de beelden, nemen filmspoelen mee, terwijl ze zelf ook projecties blijken. Voor het verwerkingsproces van diepe trauma’s gaat de filmmaker van The Missing Picture dus opnieuw te rade bij performance en fictieve figuren. Ondanks de bloemen die beginnen bloeien en de muziek waarin melancholische zachtheid weerklinkt, blijft echter bovenal het afschuw wekkende beeldbombardement bij.

Land aan de galg

De Iraanse filmmaker Mohammad Rasoulof, niet aanwezig in Berlijn omdat het regime in zijn thuisland hem reizen verbiedt, toont dat de voorhamer van de repressie ook vandaag nog vervaarlijk uithaalt. Wat begint als een familieportret met sluimerende dreiging, slaat in THERE IS NO EVIL om in een rijke reflectie op de doodstraf in Iran. In vier episodes laat Rasoulof de impact van executies zien, op de soldaten die deze straf moeten uitvoeren, en op de levens van hun gezinsleden.

 There Is no Evil 

Zoals in zijn films Manuscripts Don’t Burn en A Man of Integrity ondervraagt Rasoulof de positie van het individu dat gebukt gaat onder een repressief staatsapparaat. “Je hebt de macht om nee te zeggen”, geeft een personage aan, al is er wel net iemand geëxecuteerd omwille van zijn antiautoritaire overtuigingen. Symbolische scènes (zoals niet doorrijden voor een groen licht) en vooral een gezapig vertelritme laten de kijker de ruimte om de dilemma’s van de personages uit te puzzelen. Het vraagt heel wat vertelkracht van Rasoulof om liefde toch een plek te kunnen geven in de deprimerende staat van zijn land, maar hij slaagt er wel in.

Geschreven door BJORN GABRIELS