Berlinale: Wat is (documentaire) vorm?

Op het 67ste filmfestival van Berlijn geven drie films uit de Forum-selectie elk een heel andere invulling aan de documentaire.

Het Forum staat garant voor "nog te ontdekken cinematografische landschappen" en noemt zichzelf "het meest gedurfde onderdeel" van de Berlinale. Al was van die durf weinig te merken in FOR AHKEEM, tenzij je meent dat - zoals de perstekst beschrijft - een documentaire met "de stijl van een sterke fictiefilm meer dan een sociale reportage" nog steeds als baanbrekend geldt. Het Amerikaanse duo Jeremy Levine en Landon Van Soest vertelt in FOR AHKEEM het verhaal van het 17-jarige Afro-Amerikaanse meisje Daje. Ze dreigt van school gegooid te worden en zo haar verdere studie te hypothekeren. Ze krijgt een laatste kans in een door de jeugdrechtbank gesuperviseerde school, maar voor ze aan afstuderen kan denken, raakt ze zwanger. Haar zoontje Ahkeem komt terecht in een tumultueuze wereld, niet ver van Ferguson, waar net Michael Brown door politieagenten wordt doodgeschoten. Ook Daje en haar vriend kennen het klappen van de zweep. "De geschiedenis herhaalt zich", zegt een van Dajes leerkrachten, "we zitten in een oorlogszone."

Met een los gehanteerde camera, veel close-ups en weinig scherptediepte kiezen Levine en Van Soest een vorm die overbekend is van talloze sociale drama's. Ook zonlicht dat in de camera valt terwijl een personage van dichtbij wordt gefilmd, is vaste prik voor cinema die haar realiteitsgehalte een sfeervol cachet wil geven. Daarnaast zet de muziekkeuze, dreigend of sentimenteel, wel opvallend sturend de toon en worden de personages haast opgesloten in een wat voor de hand liggende vertelling. Bijvoorbeeld in het shot gefilmd door de spijlen van het kinderbedje waarin moeder met zoonlief op de borst telefoneert naar haar vriend in de gevangenis. Waarom kiest een film als FOR AHKEEM toch voor vaak belegen fictievormen? Verhalende cinema kreeg een energiestoot door te filmen met een documentaire directheid, maar er is geen reden voor documentaires om nu dan maar een doorslagje van die stijl te omarmen.

Dat documentaire cinema een eigen vorm heeft, gekoppeld aan een eigen blik op de wereld, blijkt uit EL MAR LA MAR van Joshua Bonnetta en J.P. Sniadecki. Ze filmen in het grensgebied tussen Mexico en de VS, in de Sonoran-woestijn, wat aanleiding zou kunnen geven tot een 'reportage-achtige' film, of voor een als thriller vormgegeven documentaire zoals Cartel Land (Matthew Heineman). Wie vertrouwd is met het vorige werk van Sniadecki, weet echter dat zijn films inzetten op observatie en een herhalende structuur. En dat hij zich vastbijt in één locatie: in Foreign Parts een plek waar tweede- en derdehands auto-onderdelen worden versjacherd en in People's Park - gefilmd in één take -  in een Chinees stadspark. In samenwerking met Bonnetta, tot nu toe vooral bezig met video-installaties, maakte Sniadecki van EL MAR LA MAR auditief en visueel een veellagige documentaire die geen aansluiting zoekt bij verhalende maar bij impressionistische cinema. EL MAR LA MAR put rijkelijk uit de verhalen die rondwaren in het Mexicaans-Amerikaanse grensgebied, maar weet dat een sterke sfeerschepping meer te vertellen heeft dan uitgeholde metaforen.

Een weer heel andere vorm van documentaire cinema biedt het filmessay OFF FRAME AKA REVOLUTION UNTIL VICTORY, waarin Mohanad Yaqubi iets te nadrukkelijk de voetsporen drukt van grote voorbeeld Jean-Luc Godard (die in een fragment uit zijn Notre musique ook even opduikt in de film). Via films die voortkwamen uit de Palestijnse Revolutie - (contra)propaganda, interviews met Arafat ... - schetst Koeweiti Yaqubi de geschiedenis van de Palestijnse strijd om erkenning van hun land. Ooit kregen jongetjes in de klas te horen dat de gewapende strijd de enige uitweg was. Nu zien we dat een leerkrachte pleit voor vrede; zonder daarbij het Israëlitische onrecht te vergoelijken. De films werden bijeengebracht vanuit internationale collecties, van festivals onder meer, omdat ze in Israël/Palestina vernietigd werden door oorlogsgeweld.

Beeld: OFF FRAME AKA REVOLUTION UNTIL VICTORY

Geschreven door BJORN GABRIELS
 
onomatopee