Cannes 2018: Paus Franciscus, een emotionele reus

Met de documentaire POPE FRANCIS: A MAN OF HIS WORD legt Wim Wenders zijn oor te luisteren bij een unieke paus.

"Mijn documentaires zijn uitdrukkingen van liefde en affectie voor wat ik met de wereld wil delen. Voor mij is er momenteel niemand ter wereld die ons belangrijkere dingen te vertellen heeft dan de huidige paus!" Aan het woord is de Duitse Gouden Palmwinnaar Wim Paris, Texas Wenders, regisseur van onder meer de drie filmparels Der Himmel über Berlin, Der amerikanische Freund en Alice in den Städten. Als drievoudig Oscargenomineerde voor de documentaires The Salt of the Earth, Pina en Buena Vista Social Club stelde Wenders in Cannes zijn nieuwe documentaire POPE FRANCIS: A MAN OF HIS WORD voor. In de schijnwerpers staat de Argentijn Jorge Mario Bergoglio, die in de geschiedenis van de 266 pausen drie keer een 'voor de eerste keer’ realiseerde: de eerste jezuïet die paus werd, de eerste uit Latijns-Amerika en van het zuidelijk halfrond, en de eerste met de naam Franciscus, geïnspireerd door de heilige Franciscus van Assisi.

Het is dan ook terecht dat Wenders zijn documentaire laat beginnen in Assisi, in de Italiaanse regio Umbrië. De 13de-eeuwse heilige wordt in de film als een refrein gebruikt tussen de nieuwsberichten en interviews. Waarom de heilige Franciscus zo nodig moest worden nagespeeld alsof het een herontdekte oude zwart-witfilm was, is mij een raadsel. Was Franco Zeffirelli's Brother Sun, Sister Moon (1972) niet goed genoeg? De rijke 20-jarige Franciscus was enorm gegrepen door het leed van de melaatsen, in die tijd volledig uit de samenleving verstoten. Daarom bekeerde hij zich tot een leven van gebed en dienstbaarheid met als enige geliefde 'Vrouwe Armoede', geïnspireerd door Matheus 19,21: "Als je volmaakt wil zijn, ga heen, verkoop al je eigendom en geef het aan de armen en je zult een schat in de hemelen hebben."

De link tussen de franciscaanse spiritualiteit en de huidige paus maakt Wenders overduidelijk door de talrijke gesprekken geput uit zijn vier 2 uur durende interviews met de kerkvader. Door het gebruik van de interrotron-techniek, waarbij de geïnterviewde paus direct in de camera spreekt en toch de interviewende Wenders in de ogen kan kijken, lijkt het alsof de geestelijke leider zich rechtstreeks tot de kijker richt. De ideeën en het sociaal engagement van de paus staan centraal. Vooral zijn bekommernis om de armen en om hun recht op eerlijk werk voor hun dagelijks brood komt overtuigend tot uiting in zijn slotgebed. Met een bijna schalkse humor citeert Franciscus de openingsregel uit het 'Gebed om een goed humeur' van Thomas More: “Geef mij, Heer, een goede spijsvertering … en ook iets om te verteren."

Wat de documentaire vooral duidelijk maakt is dat het paternalisme en conservatisme van vorige pontificaten plaats heeft moeten ruimen voor liberalisme en sociaal mededogen. De voorbeelden zijn legio: nultolerantie voor pedofiele priesters, aanvaarden van gelovige homoseksuelen en vooral zijn aanpak van de medewerkers van de Vaticaanse curie, die hij de mantel uitveegt als "spirituele Alzheimer", hierbij denkend aan de uitspraak van de Belgische aartsbisschop Frédéric De Mérode: “In Rome hervormingen doorvoeren is zoals de Egyptische sfinx schoonmaken met een tandenborstel.” Even een blik dus achter de deuren van het Vaticaan!

Het sociaal engagement van de paus vind je terug in zijn strijd tegen de “globalisation of indifference”: recht op werk, compassie voor vluchtelingen en, last but not least, de bescherming van onze planeet. Tegenover de onverschillige vraag van Kaïn “Ben ik dan mijn broeders hoeder?” (Gen 4,9) stelt de paus het korte antwoord: “Ja”, met de nodige morele ernst en - verrassend - met veel gevoel voor humor: een glimlach is immers de bloem van het hart. Met zijn voor Vaticaanse begrippen sobere levensstijl wil de paus zijn solidariteit tonen met de minder bedeelden: geen luxueuze limousine dus, maar - volgens de commentaarstem van Wenders - een Mr Bean-autootje.

POPE FRANCIS: A MAN OF HIS WORD heeft mij aangenaam verrast. Toch miste ik enkele vragen die hadden kunnen voorkomen dat sommigen deze documentaire, onterecht, bestempelen als een hagiografie.
Bijvoorbeeld, hoe kan iemand met zo’n open visie toch zo kleingeestig bij de eucharistieviering glutenvrij brood verbieden? En vooral de vraag: hoe was zijn houding tijdens de militaire dictatuur van Jorge Videla in Argentinië, waar duizenden tegenstanders van het regime na hun ontvoering werden vermoord. Protesteerde hij toen ook zoals de Dwaze Moeders van de Plaza de Mayo, die elke week op dat plein in Buenos Aires kwamen demonstreren? Bij Wenders krijgen we enkel een toespraak te zien van de jonge Franciscus. De Poolse paus Johannes Paulus II reisde negen keer naar zijn geboorteland; Benedict XVI ging drie keer naar Duitsland. Waarom is paus Franciscus op die vier jaar nooit teruggekeerd naar Argentinië?

Documentaires over bekende religieuze figuren worden altijd erg kritisch bekeken: Moeder Teresa: heilig of schijnheilig? Je moet al een verwoed criticaster zijn om deze vraag hier te stellen. Wenders zelf zegt daarover: “We beleven uitermate immorele tijden, maar onze politieke leiders zijn emotionele dwergen. Daarom wou ik dat deze emotionele reus tegen ons sprak." En gelijk heeft hij.

BEELD: POPE FRANCIS: A MAN OF HIS WORD

Geschreven door KAREL DEBURCHGRAVE
 
onomatopee