Cannes 2019: Braziliaanse weerstand

"Verzet tegen intolerantie is uiterst belangrijk”, zei de Braziliaanse regisseur Karim Aïnouz bij de introductie van zijn THE INVISIBLE LIFE OF EURIDÍCE GUSMÃO. Hoewel zijn naam zelden wordt vernoemd, spookt de Braziliaanse president Bolsonaro sinds zijn verkiezing door de zaal bij zowat elke film uit Brazilië op internationale festivals.

Landgenoot Kleber Mendonça Filho, nu als enige Latijns-Amerikaan in de hoofdcompetitie met BACURAU, had met zijn vorige films het Braziliaanse politieke establishment al tegen zich in het harnas gejaagd. De stilistische parel Neighbouring Sounds en het meer conventionele Aquarius bieden een blik onder het vernislaagje van de Braziliaanse bovenklasse, in uitgesponnen en gelaagde drama’s die een precieze aandacht voor locatie paren aan sociale, economische en raciale spanningen. Samen met zijn producent en production designer Juliano Dornelles, nu ook coregisseur, kiest Mendonça Filho ditmaal niet voor een stedelijke locatie, maar voor het fictieve dorp Bacurau op het platteland diep in Brazilië.

BACURAU begint als een prototype van 'de’ wereldfilm: een kleindochter reist via moeilijk toegankelijke wegen naar haar geboortedorp. Daar ligt haar grootmoeder opgebaard en is er een in lokale tradities badende begrafenis met druk bijgewoonde processie aan de gang. De jonge vrouw reist mee met een vrachtwagen die water komt leveren. Korte tijd later, bij een volgende bezoek aan het dorp, blijkt diezelfde tankwagen kogelgaten te hebben waardoor het kostbare water op het zand gutst. Even lijkt het erop dat er zich een conflict zal ontspinnen met de plaatselijke politicus (wiens verkiezingscampagne in het dorp straalweg genegeerd wordt). Hij wordt immers verantwoordelijk geacht voor de dam die drinkbaar water uit het dorp weghoudt.

Maar in Bacurau is meer aan de hand dan sociaal-realistische beroering tussen heersers en onderdrukten. Op een digitale kaart blijkt het dorpje niet terug te vinden, er vliegen drones rond en vreemde bezoekers – toeristen, lijken ze wel – zorgen dat er doden vallen. Het dodental loopt op, onder meer door toedoen van koude killer Udo Kier.

Tegen dan is al lang duidelijk dat BACURAU ook western- en sciencefictionelementen mee in het bad sleurt. Het verhaal, dat zich afspeelt “enkele jaren in de toekomst”, krijgt een bloederige wending wanneer de bewoners zich verdedigen tegen de ongeoorloofde inmenging. Heel ver hoeven we niet te zoeken naar een parallel met Bolsonaro’s plannen voor een deregularisering volgens wat commentatoren beschrijven als een ‘messianistisch kapitalisme’: het afgelegen dorpje lijkt enkel te bestaan als het speelveld van buitenlandse geweldenaars die na een fikse vergoeding kunnen doen wat hen belieft.

Stilistisch en narratief conventioneler, maar niet minder kritisch voor heersende machtsstructuren vertelt het melodramatisch meeslepende THE INVISIBLE LIFE OF EURIDÍCE GUSMÃO – gebaseerd op de gelijknamige roman van Martha Batalha – het verhaal van twee zussen van wie het leven geknecht wordt door een hyperconservatieve, vrouwonvriendelijke visie op man-vrouwrelaties. In het Rio de Janeiro van de jaren 50 maken we kennis met twee goedlachse zussen. Met enige tegenzin geholpen door haar zus Euridíce sluipt Guida het ouderlijke huis uit om te gaan dansen met haar Griekse beau, een matroos die haar hart gestolen heeft. Euridíce droomt van een carrière als klassiek geschoolde pianist. Guida beleeft als het ware haar droom aan de zijde van de matroos. De stijlrijke intro waarin de zussen elkaar kwijtraken in een dichtbegroeid groen woud geeft echter al aan dat hun levens gepaard zullen gaan met gemis. De prachtige fotografie van groene tuinen blijft, in licht en donker, bij zon en felle regen. De intense nabijheid van de zussen zal echter niet kunnen aanhouden.

Vanaf dat ze de boot naar Griekenland heeft genomen, smacht Guida in brieven naar haar zus, die haar de warmte en het begrip kan geven die ze zo ontbeert bij hun vader (en bij andere mannen). Aangedreven door patriarchale moedwil houdt het gezinshoofd de twee zussen echter uit elkaar. Ten langen leste komt Guida tot een harde conclusie: een bloedband is niet genoeg om van familie te spreken, daarvoor is liefde nodig.

Waarden die het ethisch conservatieve reveil oproepen waar Bolsonaro nu voor pleit, slaan diepe wonden in het gezin. Keer op keer blijkt de mening van de vrouw secundair. Regisseur Karim Aïnouz eindigde zijn introductie voor de vertoning binnen nevensectie Un Certain Regard met een woord van steun aan de studentenprotesten die momenteel plaatsvinden in Brazilië. Bolsonaro heeft de studenten al afgedaan als “imbecielen”. Autoritaire figuren hebben geen luisterend oor en zijn ziende blind. Maar volharden doen ze wel.

Beeld: Bacurau

Voor meer verslaggeving uit Cannes, zie filmmagie.be/nieuws.

Geschreven door BJORN GABRIELS