Deutschland im Herbst: Fassbinder en de Neue Deutsche Welle

Niemand minder dan Jean-Luc Godard noemde hem de grootste Duitse regisseur. “Hij was op zijn post toen Duitsland films nodig had om zichzelf te herontdekken”, eerde hij R.W. Fassbinder, die de laatste jaren onmiskenbaar aan een heropleving toe is. CINEMATEK en Film Fest Gent dragen hun steentje bij.

“Mijn stelling is dat Fassbinder het zelfbeeld van de Bondsrepubliek omdraaide”, schreef de vorig jaar overleden Fassbinderkenner Thomas Elsaesser over de West-Duitse cineast. “Duitsers horen nuchter, vol verantwoordelijkheidsbesef, politiek correct avant la lettre en boven alles afkerig van risico’s te zijn. In alles – persoonlijkheid, politieke standpunten, seksuele voorkeuren en levenswijze – heeft Fassbinder al deze Duitse deugden omgedraaid.”

Geboren in 1945, drie weken na de Duitse overgave, werd Rainer Werner Fassbinder als theatermaker en cineast in de jaren 70 de chroniqueur bij uitstek van de Duitse Bondsrepubliek (BRD). Dit westelijke deel van Duitsland was politiek gezien een vazalstaat van de westerse geallieerden, maar overtrof die al heel snel op economisch vlak. In zijn films interpreteerde Fassbinder dat Wirtschafswunder als de oorzaak van het morele verval in de BRD. De tomeloze drang naar economisch gewin verdrong de Duitse schuldvraag en camoufleerde de nooit uitgeroeide resten van het nazisme. Zijn oeuvre overkoepelde de hedendaagse Duitse geschiedenis van opkomst van het nationaalsocialisme (Despair – Eine Reise ins Licht), de Tweede Wereldoorlog (Lily Marleen) en de Duitse overgave (Die Ehe der Maria Braun) over het Wirtschaftswunder (Lola), de economische welstand en harde werkcultuur van de late jaren 50 en vroege jaren 60 (Die Sehnsucht der Veronika Voss, Der Händler der vier Jahreszeiten) tot de arbeidsmigratie (Angst essen Seele auf) en het terrorisme van de jaren 70 (Die dritte Generation). Tegen een duizelingwekkende snelheid filmde Fassbinder soms tot vier films per jaar. “Toen Rainer Werner Fassbinder in 1982 overleed, amper 37 jaar oud, liet hij een oeuvre na waar de meeste regisseurs zelfs na een voldragen carrière amper van kunnen dromen”, oordeelt CINEMATEK in de begeleidende tekst van de gelegenheidsretrospectieve van deze herfst.

Bijna veertig jaar na zijn overlijden valt Fassbinders immense oeuvre uiteen in kernfilms, die sinds zijn dood onverminderd vertoond werden. Ver op kop liggen de klassiekers Die Ehe der Maria Braun, Lily Marleen, Lola, Angst essen Seele auf, Der Händler der vier Jahreszeiten en Faustrecht der Freiheit. Daarnaast zijn er de randfilms, die minder bekend waren, maar geleidelijk herontdekt worden. Ook Film Fest Gent leverde daarvoor een belangrijke inspanning. Het lang onderschatte Martha en In einem Jahr mit 13 Monden genieten terecht zulke herwaardering, naast Der dritte Generation, Chinesisches Roulette, Bolwieser of Satansbraten. Fassbinders miniserie Acht Stunden sind kein Tag werd in Sphinx als marathonvoorstelling vertoond. In de derde groep zitten jammer genoeg de meer op de achtergrond geraakte werken, vaak gangsterfilms zoals Liebe is kalter als der Tod, Whity, Der amerikanische Soldat, Warnung vor einer heiligen Nutte of Angst vor den Angst. Het Fassbinderprogramma dat CINEMATEK in Flagey vertoont, beperkt zich hoofdzakelijk tot de kernfilms, maar vist ook het mooie Martha op en besteedt aandacht aan literaire verfilmingen. Want als romanverfilmer tekende Fassbinder voor onnavolgbare versies van Theodor Fontanes Effi Briest, Alfred Döblins Berlin Alexanderplatz, Vladimir Nabokovs Despair en Jean Genets Querelle. Blikvanger in het huldeprogramma is de gerestaureerde versie van Querelle. Tijdloos in zijn broeierige esthetiek kreeg de film destijds geen enkele prijs op het festival van Venetië, dat liever Wim Wenders’ Der Stand der Dinge bekroonde. Intussen kent Fassbinders cultfilm over homofilie wel een toegewijde groep kijkers.

In zijn aan de Neue Deutsche Welle opgehangen retrospectieve programma toont Film Fest Gent naast Fassbinders Die dritte Generation een andere film van jaargenoot Wenders, Im Lauf der Zeit. Dat op die Duitse golf behalve Fassbinder nog andere boeiende cineasten surften, blijkt uit de compilatiefilm Deutschland im Herbst en vooral uit de selectie van onder meer Werner Herzogs Kasper Hauserfilm Jeder fur Sich und Gott gegen alle, Die linkshändige Frau van de recente Nobelprijswinnaar Peter Handke en Deutschland, bleiche Mutter van Helma Sanders-Brahms.

Het CINEMATEK-programma rond R.W. Fassbinder loopt nog tot 29 november in Flagey.

Het retrospectieve luik ‘Neue Deutsche Welle: Papas Kino ist Tot’ gaat door tijdens Film Fest Gent, van 13 tot 24 oktober.

Beeld: R.W. Fassbinder in ‘Deutschland im Herbst’

Geschreven door DIRK MICHIELS