Fanny & Alexander in de bioscoop

Aan het slot van Bergmanjaar 2018, honderd jaar na de geboorte van de Zweedse meester, vertonen Flagey/CINEMATEK in Brussel en BUDA in Kortrijk de gerestaureerde bioscoopversie van de familiesaga FANNY & ALEXANDER.

“Dit is mijn laatste film”, zei Ingmar Bergman in 1983 bij de release van FANNY & ALEXANDER, zijn verrassend milde kijk op de wereld van gekwelde volwassenen door de ogen van verwonderde jongeren. Het werd niet echt de testamentfilm van de Zweedse meester, wel een door Sven Nykvist betoverend mooi in beeld gebrachte familiesaga.

“Beelden van de productie van een film kunnen nooit meer zijn dan beelden van een film”, stelt Ingmar Bergman in de openingstekst van zijn documentaire Dokument Fanny och Alexander, “Het mysterieuze proces, de magie, de spirituele en fysieke inspanning zijn slechts vaag herkenbaar. We zien alleen een fotoboek met herinneringen. Beelden die in het hoofd zijn blijven hangen. Het kan interessant zijn, onderhoudend zelfs”. Maar ook verhelderend. Wie goed kijkt ziet hoe de meester werkt, denkt, creëert. Bescheiden en in samenwerking met acteurs of cameraman Sven Nykvist, maar altijd efficiënt en doordacht. Reeds op de dag voor de opnames zouden starten (“We hebben kennis gemaakt, ons beste beentje voorgezet en misschien wel een nerveuze spanning opgeroepen”) zet Bergman de toon in een gesprek met de acteurs. “Eerst is er het materiaal,” benadrukt hij, “ik ben maar de regisseur. Het is zo’n opluchting om te zien dat de acteurs overnemen.” Enkele dagen later ontspint zich een discussie tussen Bergman en Nykvist omtrent het cameragebruik. Beeldlijnen botsen met visuele poëzie. “Er zit heel veel poëzie in Bergmans werk,” wist François Truffaut, “maar we worden ons daar pas achteraf van bewust. Aanvankelijk bespeuren wij vooral de zoektocht naar waarheid en dat is een heel vruchtbare methode. Bergmans meest opvallende sterkte zit hem in hoe hij zijn acteurs leidt.” Dat sturen, kneden en zachtjes coachen van acteurs wordt zichtbaar in deze documentaire, die toont hoe metafysische bespiegelingen vorm krijgen. “Wat ik leerde van Bergman was dat je menselijke verhoudingen met een zekere brutaliteit en ruwheid kunt ontleden, zolang je maar gedreven wordt door liefde voor je personages”, zegt Olivier Assayas.

Wanneer Bergman in 1973 FANNY & ALEXANDER draait, is het niet alleen zijn duurste maar naar eigen zeggen ook laatste film (Bergman draaide elke film “met het besef dat het mijn laatste kan zijn, en dat die mijn volle inzet mag opeisen”). De familiesaga die start in het Zweedse provinciestadje Uppsala rond Kerstmis 1907 markeerde Bergmans terugkeer naar het vaderland dat hij in 1976 na problemen met de fiscus had verlaten. Na deze testamentfilm zou hij alleen nog Na de repetitie (1984) en Saraband (2003) maken.

Het met persoonlijke herinneringen en vertrouwde thema’s doordrenkte verhaal draait rond de jonge Alexander en zijn zusje Fanny. Zij zijn getuige van het uiteenvallen en de hereniging van hun familie, van de liefdes en relatiebreuken van in een andere wereld levende volwassenen. De film valt uiteen in drie delen - de warme onbezonnen jeugdjaren, de door religieus fanatisme beheerste conflictperiode en het droomachtige slotluik waarin verbeelding en magie aan de macht zijn - die elk op hun manier een hoopvolle ode aan het leven zijn. Met als slot het voor Bergman ongebruikelijke happy end. In zijn autobiografie Laterna Magica bekent de regisseur dat hij zich door zijn eigen jeugd liet inspireren. “Ik zat echt in alle opzichten in mezelf opgesloten,” aldus Bergman, maar “mijn fantasie en zintuigen kregen voedsel en ik kan me niet herinneren dat ik me ooit verveeld heb. De dagen en uren explodeerden veeleer van merkwaardigheden, onverwachte beelden, magische momenten. Ik kan nog altijd ronddwalen door het landschap van mijn kinderjaren en opnieuw licht, geuren, mensen, kamers, momenten, gebaren, tonen en voorwerpen beleven.”

Dit artikel verscheen in Filmmagie 594, april 2009.

FANNY & ALEXANDER is vanaf 10 december tot in februari te zien bij Flagey in Brussel. Op 20 december is de film ook te zien bij BUDA in Kortrijk. Om kans te maken op een duoticket voor die vertoning stuur je een mailtje naar info@filmmagie.be

Geschreven door IVO DE KOCK
 
onomatopee