Filmmagie in gesprek met winnaar van het filmfestival van Brussel

Vrij onverwacht won MICHAEL KOHLHAAS (foto) van het duo Arnaud des Pallières & co-scenariste Christelle Berthevas de Prijs van Beste Film op het voorbije Filmfestival van Brussel. Filmmagie sprak met de makers.

FILMMAGIE: Wat trok u als Fransman zo aan in het verhaal van de Duitser Michael Kohlhaas?

Arnaud des Pallières: Toen ik 25 jaar geleden de van 1811 daterende roman Michael Kohlhaas van Heinrich von Kleist las, werd het, net zoals voor mijn andere favoriete schrijver Franz Kafka, mijn lievelingsboek. Het werd een deel van mezelf, die roman over een integere held op zoek naar gerechtigheid. Dat is toch van alle tijden, dat verhaal van die 16e eeuwse paardenkoopman die onrechtmatig wordt tegengehouden en twee paarden als tol moet achterlaten. Zoals bij alle grote literaire figuren heeft iedereen voor Kohlhaas een eigen interpretatie. Voor mij is hij een deel van de mensheid dat symbool staat voor elke revolte tegen onrecht. Is hij een held of een bandiet? Een revolutionair of een terrorist? De Duitse filosoofjurist Rudolph von Jhering, bekend van zijn boek Der Kampf ums Recht, heeft ooit gezegd : « Iedereen die voor zijn eigen recht vecht, vecht ook voor het recht van anderen. » Dat overstijgt toch het Duitse; dat is internationaal en erg actueel; zo’n verhaal kun je gerust transponeren naar de Arabische Lente, bijvoorbeeld.

FILMMAGIE: De strijd van Kohlhaas voor recht is wel zeer kafkaiaans; zijn fanatieke obsessie eindigt met een overwinning die ook zijn eigen ondergang betekent.

Arnaud des Pallières: Dat is kafkaiaans maar niet voor Kafka. Kohlhaas gaf Kafka zin om te gaan schrijven en deed bij hem zijn schrijftalenten exploderen. Kohlhaas wint èn verliest, is blij en fier, maar wordt tegelijkertijd ook terechtgesteld.

Christelle Berthevas: In het boek neemt hij daarbij ook nog eens wraak. Een zigeunerin heeft hem een briefje gegeven waarop zij de toekomst voorspelt van de gezaghebbers die hem ter dood veroordelen. De keurvorst probeert de voorspelling te pakken te krijgen, maar Kohlhaas gebruikt het papiertje als ultieme wraak. Vlak voor zijn executie, oog in oog met de onthutste vorst, slikt hij het in. Uit alles blijkt ook dat die zigeunerin de reïncarnatie is van Kohlhaas’ overleden vrouw. Je ziet hier duidelijk dat we met deze roman van begin de 19de eeuw in de romantiek zitten waarin het fantastische een grote rol speelt.

Arnaud des Pallières: Maar dat vonden wij wel wat ‘over the top’ en daarom hebben we dat uit het scenario weggelaten. Ook Kafka vond dat jammerlijk misplaatst en ridicuul; net een kleine jongen die zijn geheimpje doorslikt. Je zou dus kunnen zeggen dat onze Franse interpretatie van deze meesterlijke roman veel rationeler is en minder passioneel. En zeker minder idealistisch dan het einde van Volker Schlöndorffs filmadaptatie waar de twee paarden worden vrijgelaten. Typisch voor de geest van mei ‘68 om toen de filmgeneriek te laten beginnen met nieuwsberichten over studentenopstanden en verwijzingen naar Vietnam. Eigenlijk hebben wij helemaal geen historische film willen maken; veeleer een documentaire in de 16de eeuw die gaat over jou en mij en overal waar onrecht is.

FILMMAGIE: Zoals in Ragtime?

Arnaud des Pallières en Christelle Berthevas: Precies! Nu noem je juist de film die ons ervan heeft overtuigd dat Kohlhaas universeel is en niet alleen met Duitsland verbonden is. Alles hebben we gezien en gelezen over Kohlhaas: de western The Jack Bull (1999) van John Badham bijvoorbeeld. Alle ingrediënten zijn verplaatst naar de western: de open ruimtes, het individu dat zijn rechten verdedigt tegen het systeem, het wraakmotief. Maar de film die alle twijfels wegnam was de film die Miloš Forman in 1981 baseerde op de roman Ragtime (1975) van Doctorow. Daar moet de ragtime muzikant Coalhouse Walker Jr. totaal onterecht taks betalen om met zijn nieuwe Model T te mogen doorrijden. De paarden werden paardenkracht!

FILMMAGIE: Er wordt nogal wat te paardgereden door je internationale cast: de Deen Mads Mikkelsen, de Zwitsers Bruno Ganz en David Bennent, de Spanjaard Sergi Lopez en de Fransman Denis Lavant. Konden zij allemaal paardrijden en spraken ze allemaal Frans?

Arnaud des Pallières: Mads Mikkelsen heeft Franse les gevolgd en vond dat minder moeilijk dan paardrijden. Ik hou van niet-Franstalige acteurs die Frans spreken; ze maken mij bewust van mijn eigen taal. Zoals Samuel Beckett dat deed toen hij als Ier besloot in het Frans te schrijven.

Christelle Berthevas: Aan wie zich daaraan stoort, vertel ik graag dat men in het begin van de 16de eeuw ook geen Frans sprak. Het Frans als eenheidstaal dateert pas van 1537! Arnaud en ik hebben lang nagedacht over die verfransing van Michael Kohlhaas.

Arnaud des Pallières: Inderdaad en dat is in 5 fases verlopen. Vermits het een Franse productie is, moest ik, met de minste kosten, een equivalent in Frankrijk vinden. In de bergen, want daar word je het minst gehinderd in een epoquefilm, die we daardoor voor een beperkt budget van 5 miljoen euro konden draaien.  Waar vinden we in Frankrijk nog woeste bergen? In de Cevennen. Toeval: net daar vinden we in de 16de eeuw nog een vredelievende gemeenschap van protestanten en katkolieken. Toeval: die woeste Cevennen reflecteren zeer goed het karakter van mijn hoofdpersonage en ik ben juist op zoek naar een acteur met een stenen gezicht, een soort Clint Eastwood, die weinig hoeft te doen maar wiens charisma ik kan gebruiken in de montage. Zoals in het Kulechovexperiment: het granieten gelaat van Mads Mikkelsen in grootopnames tegenover totaalopnamen van het barre landschap met wind en stenen. De psychologie van de personages vind je terug in het geologisch aspect van de film; de mise-en-scène in de algemene ‘meteorologie’ van de film.

FILMMAGIE: Maar door die verfransing moest je wel de figuur van Luther uit het boek opgeven.

Arnaud des Pallières: Dat is dan gewoon een theoloog geworden maar het ganse gesprek tussen Kohlhaas en de geleerde is gemonteerd met de echte woorden die Luther heeft gebruikt in zijn brieven aan de historische Kohlhaas om hem terug op het rechte pad te helpen. Oorspronkelijk zou Michael Lonsdale die rol spelen en Denis Lavant de rol van Kohlhaas’ knecht César. Maar door omstandigheden, o.m. Lavants werk in Holy Motors, ging de rol van César naar David Bennent,  Oskarchen uit Schlöndorffs Blechtrommel. Denis Lavant is er nog amtijd van overtuigd dat hij Calvijn heeft vertolkt, wegens de Calvijnhoed die hij in de film draagt.

FILMMAGIE: Vonden jullie het niet jammer dat Mads Mikkelsen verleden jaar al in Cannes de prijs voor beste acteur heeft gewonnen?

Arnaud des Pallières: Voor mij was het belangrijk dat Mads tevreden was met zijn vertolking. Ik denk dat hij bij onze eerste ontmoeting wat ontgoocheld was. Hij had allerlei suggesties voor de rol maar ik vond ze niet goed. Hij zal toen wel geweten hebben dat ik ook aan grote sterren altijd de waarheid vertel. Mads is een heel bescheiden iemand en een schitterend acteur. Toen ik hem vroeg of hij een tevreden man was antwoordde hij: “ Het is precies zoals ik het wou maar het is wel de moeilijkste rol die ik ooit heb moeten spelen.”


Filmfestival van Brussel, juni 2013

Geschreven door KAREL DEBURCHGRAVE