Il Cinema Ritrovato: briljantie plus één gênant moment

Je een week lang mogen vergapen aan gerestaureerde, teruggevonden en klassieke films uit de geschiedenis, en dat in een Italiaanse stad die volloopt met filmfans uit de hele wereld: alles klopt aan Il Cinema Ritrovato, het heerlijke jaarlijkse filmfeest van Bologna.

Het voordeel van festivals die zich richten op klassieke films: de tijd heeft de rommel er sowieso al tussenuit gezift, zodat je hier de hele tijd eigenlijk alleen maar films te zien krijgt die op zijn minst excellent zijn, en in vele gevallen gewoon absolute meesterwerken.

Nadeel: de keuzestress is zo mogelijk nog groter dan op reguliere festivals. Want hoe kies je in godsnaam tussen de gerestaureerde ROMA (1972) van Federico Fellini, de nieuwe, door David Lynch zelf gesuperviseerde versie van BLUE VELVET (1986) of BAB AL-HADID (1958) van de Egyptische meester Youssef Chahine? En laat je ondertussen een Buñuel vallen voor een obscure maar verdomd interessant ogende hardboiled noir van Felix E. Feist?

Zachte handen, harde film
Dat soort keuzestress blijft ons op de openingsavond gelukkig bespaard, omdat de keuze die dag beperkt is tot DRIVE (2011), te zien op de elke avond met duizenden mensen volgepakte Piazza Maggiore, het fraaie decorum voor de spectaculaire openluchtvertoningen van het festival. Regisseur Nicolas Winding Refn heeft voor de gelegenheid niet alleen zijn persoonlijke 35 mm-kopie ter beschikking gesteld, hij komt ook zelf de inleiding verzorgen. En dat levert meteen het enige ‘what the fuck?’-moment van het festival op: dat aan Winding Refn (die in korte broek ten tonele verscheen) een zéér grote vijs los zit was al eerder geweten, maar de man heeft blijkbaar ook compleet de hele #MeToo-heisa gemist, want hij wil alleen door een stel jonge Italiaanse vrouwen geïnterviewd worden, die bovendien “een prijs” kunnen winnen. Die ‘prijs’ blijkt – en we verzinnen echt niks – het strelen van zijn handen te zijn, naar zijn eigen zeggen “de zachtste handen ter wereld”. Onmiddellijk goed voor bijzonder ongemakkelijk geschuifel op de stoelen bij de paar duizend mensen die live op deze extreem gênante situatie zitten te kijken.

 Nicolas Winding Refn op Il Cinema Ritrovato 2019 © Margherita Caprilli

Enfin, snel over naar de films zelf dan maar, want die waren ruim een week lang om duimen en vingers van af te likken: DRIVE is ondertussen alweer acht jaar oud, en dan blijkt toch weer hoe selectief het menselijk geheugen werkt: de spectaculaire rijscènes zaten nog allemaal haarscherp op ons netvlies gebrand, maar vreemd genoeg waren we helemaal vergeten wat voor uitzinnige geweldsexplosies die film bevatte. Alsof Winding Refn Tarantino wou overbluffen.

Winding Refn kwam nadien nog op minder gênante wijze de gerestaureerde versies van Alejandro Jodorowsky’s cultklassiekers EL TOPO (1970) en THE HOLY MOUNTAIN (1973) voorstellen, allebei zeer aan te raden. Winding Refn: “Je hebt veel goede films en je hebt veel klassiekers, maar er bestaat ook nog een categorie films die daar compleet los van staat. Films die niet in stomme lijstjes of categorieën thuishoren, maar die transcendente ervaringen zijn. Zo zie je er hooguit vijf in je leven, en EL TOPO is er een van. Je hebt voor EL TOPO en je hebt na EL TOPO.”

Magnifieke meesters
Het valt overigens op hoeveel echt grote namen Bologna weet aan te trekken, toch wel een bewijs van hoeveel respect het festival – terecht – geniet bij filmmakers: behalve Winding Refn waren onder anderen Bertrand Tavernier, Jane Campion en Francis Ford Coppola te gast. Die laatste kwam niet alleen de definitieve, meer dan drie uur durende final cut van zijn magnum opus APOCALYPSE NOW (1979) presenteren, maar gaf ook een masterclass. Helaas niet binnengeraakt wegens uiteraard lang op voorhand uitverkocht, maar nu voor iedereen integraal te herbekijken op YouTube.

In de marge van APOCALYPSE NOW: THE FINAL CUT werd ook DUTCH ANGLE: CHAS GERRETSEN & APOCALYPSE NOW (2019) gepresenteerd, een korte maar boeiende documentaire over de Nederlander die zijn carrière startte als oorlogsfotograaf in Vietnam, vervolgens klassiek geworden foto’s maakte van Pinochets coup in Chili en nadien door Coppola ingelijfd werd als setfotograaf voor APOCALYPSE NOW. Gerretsens uitermate sterke en fascinerende setfoto’s van toen werden onlangs toevallig ontdekt (het Nederlands Fotomuseum wist blijkbaar zelf niet wat ze in huis hadden) en dat levert deze interessante docu met enkele leuke setanekdotes en een fototentoonstelling op. Hopelijk haalt iemand deze expo met bijbehorende documentaire ook naar België.

Apocalypse Now

De eerder dit jaar overleden Stanley Donen, een grote Cinema Ritrovato-supporter, werd dan weer geëerd met een screening van INDISCREET (1958), zeker niet zijn bekendste (dat blijft uiteraard voor eeuwig Singin’ in the Rain) maar festivaldirecteur Gian Luca Farinelli maakte een slimme, uitmuntende keuze door te kiezen voor deze absoluut te herontdekken romantische komedie met Ingrid Bergman en een grootse Cary Grant. Alleen al de briljante, hilarische dansscène met Grant maakt INDISCREET de moeite. En dan is er nog het heerlijke script, volgestouwd met witty dialogen, waardoor deze wat vergeten prent een echt festijn wordt. De lachsalvo’s in de volgepakte zaal (met overigens opvallend veel jong volk) maakten overigens duidelijk dat ook het hedendaagse publiek daar nog zo over denkt.

Fabelachtig goed was ook de restauratie van Buster Keatons THE CAMERAMAN, met een door het Orchestra del Teatro Communale di Bologna excellent vertolkte live soundtrack. Het blijft toch wonderlijk hoe een stille film uit 1928 nu nog duizenden kijkers in een lachstuip kan laten schieten, met exact dezelfde geniale gags waarmee onze overgrootouders destijds al in een deuk lagen. En altijd fijn om de best acterende aap uit de filmgeschiedenis – move over King Kong! – voor de zoveelste keer te kunnen bekijken.

Voor nog meer puur filmisch genot zorgde de uiterst mooie 4K-restauratie van 3 BAD MEN (1926), een uitmuntende stille western van de meester zelve, de onovertroffen John Ford. Fantastisch swingende regie, diverse staaltjes van spectaculair camerawerk, enkele adembenemende stunts, geweldig gecaste koppen, zeer grappige dialogen (op de pancartes) … 3 BAD MEN was genieten van begin tot eind.

Vergeleken met het tijdloze meesterschap van Ford komt de regie van Julien Duviviers PEPE LE MOKO (1936) een stuk gedateerder over, maar de uitstraling en het perfecte vakmanschap van Jean Gabin maken de film ook nu nog meer dan de moeite waard. Gabin speelt met veel verve een gangsterbaas die zich schuilhoudt in de labyrintische kashba van Algiers en houdt je met zijn présence negentig minuten in de ban.

En wie zou de kans laten liggen om in Bologna tussendoor even een gerestaureerde thriller van Dario Argento mee te pikken? IL GATTO A NOVE CODE (1971) is volgens Argento zelf maar niks (dit buitenbeentje in zijn oeuvre is dan ook geen echte giallo, maar eerder een klassieke thriller) en, inderdaad, de seventieshipheid oogt nu wat gedateerd. Maar wie daar doorheen kan kijken, ziet in deze restauratie toch al veel flitsen van Argento’s filmische talent. Karl Malden is uitstekend als een blinde man die een complot op het spoor is, de opbouw van de spanning is bijzonder effectief en de slotscène (in een liftkoker) stuurt je met een wow-gevoel de Italiaanse nacht in. Extra bonus: de soundtrack van Ennio Morricone is ronduit heerlijk.

Prangend actueel
De schoonheid en kracht van Il Cinema Ritrovato zitten ook in de vele minder bekende parels en kortfilms die uitgestrooid worden tussen de bekende titels. Gerestaureerde éénminuutfilmpjes van de broers Lumière, oude trailers, (behoorlijk paternalistische) vondsten uit het koloniale missiearchief van de salesianen, een reclamespot of een bijzonder leuke Indiase Krishnafilm (KALIYA MARDAN) uit 1919, het valt in Bologna allemaal te herontdekken op het grote scherm. De selecties zijn eigenlijk allemaal even interessant en boeiend, en vaak ook verbazend actueel.

Neem nu LE SANG DES BÊTES (1948) van Georges Franju (Les yeux sans visage). In die halflange documentaire toont Franju – naar verluidt een vegetariër – op klinische, wetenschappelijke wijze hoe het er in een Parijs slachthuis net na de oorlog aan toegaat. Slachters die bijna mechanisch dier na dier kelen, met een voorhamer een pin in een dierenhoofd slaan, villen, uitbenen, van ingewanden ontdoen, tot de enkels in het bloed staan … LE SANG DES BÊTES is ook zeventig jaar na datum nog altijd volstrekt ongeschikt voor gevoelige zielen (naast mij zat iemand letterlijk de hele film lang met de handen voor de ogen). Tegelijk is het een krachtig en – hoe raar dat ook klinkt – uitermate mooi gefilmd document dat nog altijd voer voor discussie levert. Een GAIA-film avant la lettre, zeg maar.

Ook bijzonder ‘avant la lettre’ en gewoonweg bijzonder: ANDERS ALS DIE ANDEREN (1919), voor zover bekend de eerste film die homoseksualiteit expliciet portretteert. Een deel van Richard Oswalds film is helaas verloren gegaan, maar met wat teruggevonden is, heeft men ondertussen ruim vijftig minuten kunnen restaureren. Die tonen een erg sterke, aangrijpende film (met Conradt Veidt in de hoofdrol) die ook vandaag nog altijd een voorbeeld van humanisme, respect en tolerantie is. ANDERS ALS DIE ANDEREN werd gemaakt in een periode dat er even geen censuur was in Duitsland en zou zowat vijftig jaar lang wereldwijd de enige film zijn die homoseksualiteit zo expliciet toonde (en verdedigde).

Anders als die Anderen

O ja, om nog even op die keuzestress terug te komen: wij kozen uiteindelijk voor de feilloos in 4K gerestaureerde versie van BLUE VELVET en hebben daar geen seconde spijt van gehad. Lee Kline, technisch directeur van Criterion, lichtte toe: “Ik had de eer deze restauratie met David Lynch zelf te mogen maken, en laten we zeggen dat dat een nogal aparte ervaring was. David begint pas te werken na 19u ’s avonds en eist maar drie dingen: popcorn, M&M’s en gummibeertjes. Wat het werken aan zijn film zelf betreft was hij een ongelooflijk pietje-precies. Eén klein detail aan pakweg de grading dat niet klopte en alles werd weer naar af gestuurd. Iets kleins met het geluid dat niet helemaal zat zoals hij het wou? Opnieuw! Maar het was het waard, het resultaat mag er zijn, denk ik.”

En of dat resultaat er mocht zijn: BLUE VELVET blijft een extreem weirde, duistere en ontregelende afdaling naar de diepste krochten van de menselijke ziel. Het is niet alleen de beste David Lynch, maar onbetwistbaar ook een van de grote filmische meesterwerken van de afgelopen vijftig jaar. Kan iemand deze nieuwe versie alstublieft zo snel mogelijk in België releasen? En kunnen we nu al ons ticket voor Il Cinema Ritrovato 2020 reserveren?

Beeld boven: Blue Velvet op Il Cinema Ritrovato 2019 © Margherita Caprilli

Geschreven door GEERT OP DE BEECK