László Nemes stelt Sunset voor in Venetië

Is het een historisch mysterie hoe het cultureel en economisch florerende Oostenrijks-Hongaarse Rijk meegesleept werd in de Eerste Wereldoorlog en de gewapende strijd die de 20ste eeuw inluidde niet overleefde? Of was de bourgeois dubbelmonarchie gedoemd uit elkaar te vallen in de nieuwe tijd? Met zijn historische drama SUNSET werpt Hongaar László Nemes meer vragen op dan dat hij er wil beantwoorden. "Voor mij hebben filmmakers een verantwoordelijkheid tegenover hun publiek. Je moet de kijker vertrouwen en uitnodigen op een reis die hopelijk steek houdt voor hen. Met SUNSET wou ik meer vragen stellen dan antwoorden geven."

Weeskind Írisz Leiter, dochter van vermaarde hoedenmakers die in een huisbrand overleden, keert in 1913 terug naar de winkel van haar ouders in Boedapest. Ze wil er in dienst worden genomen om de waarheid te achterhalen over haar broer, die een kwalijke reputatie heeft als geweldenaar en mogelijk betrokken was bij de dood van hun vader en moeder. Írisz wordt niet aangenomen, maar legt zich daarbij niet neer. Een hele film lang zal de jongedame, begiftigd met een strakke, blauwe blik waarmee ze zoekend om zich heen kijkt, beslissingen van anderen naast zich neerleggen en eigengereid haar weg trachten te vinden in een doolhof van verdachtmakingen, samenzweringen en prerevolutionaire dreiging.

Die onheilspellende sfeer van SUNSET wordt mee aangestuurd door een camera die niet wijkt van Írisz' perspectief. De kijker weet evenveel als zij, of eigenlijk nog minder. In lang aangehouden shots die het hoofdpersonage van heel nabij volgen - zoals in Nemes' debuut Son of Saul bewoners van een vernietigingskamp werden gefilmd - dwaalt ze door de hoedenwinkel en statige herenhuizen. Ook de klankband is opnieuw bijzonder: de dialogen worden gefluisterd, gemompeld en vaak komen flarden van gesprekken aanwaaien zonder dat Írisz (en de kijker) die kan plaatsen.

Nemes creëert een verwarring waarbij Írisz' persoonlijke queeste een maatschappij op de dool verbeeldt. De bourgeois beheerders van de hoedenwinkel zijn getekend door onrust. Hun burgerlijke schijn ligt als een sluier over geweld dat elk moment kan uitbarsten, door hen én tegen hen. De Hongaarse regisseur onderzoekt dieperliggende maatschappelijke verschuivingen via de handelingen van zijn personages: "Ik probeer trends te zien, stromingen, eerder dan te focussen op het alledaagse leven. Ik stel de menselijke manieren in vraag die aan het werk zijn in een beschaving."

Toch zijn de personages in SUNSET niet zomaar symbolisch. "Ik ben niet erg de man van de symbolen", zegt Nemes. "Filmmaken is je eigen manier vinden om acteurs te sturen en personages te benaderen. Het hoofdpersonage heeft geen uitgeschreven psychologie, maar probeert eerder zichzelf en haar eigen destructieve kant te begrijpen. Het valt me wel op dat er conventies ontstaan zijn over hoe het publiek hoort te interpreteren. In de zogenaamde digitale revolutie is er de neiging om dezelfde dramatische structuur te hergebruiken."

Op de persconferentie bij de wereldpremière van zijn al in Cannes verwachte tweede film legt Nemes meermaals de link tussen de historische periode aan het begin van de 20ste eeuw, in de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog, en de hedendaagse digitale realiteit. "Toen hing er een bijna Bijbelse verwachting in de lucht, de hoop dat er iets groots zou gebeuren. Ook wij staan nu op een kruispunt. We houden zoveel van technologie dat we computers vertrouwen om onze hersenen te vervangen. Verlangen verdwijnt zo uit onze menselijke ervaring en de subjectieve ervaring wordt iets virtueels. Die subjectiviteit wil ik in mijn films naar voren laten komen. Ik hoop dat de kijkers iets persoonlijks kunnen toevoegen aan de tocht die ik hen aanbied. Daarom laat ik hen soms zelf leegtes invullen: niet alles wordt voor hen uitgelegd."

Actrice Juli Jakab (Írisz Leiter) ziet nog een andere parallel tussen verleden en heden: "Een vrouw kiezen als hoofdpersonage legt ook de link tussen toen en nu. Toen we onze research deden, viel op hoeveel teksten er werden geschreven over vrouwen die binnendringen in een maatschappij die daarvoor enkel door mannen werd beheerst. Bijna alle literatuur van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk gaat over die ervaring. Ironisch genoeg wordt in SUNSET een vrouw doordrongen van mannelijkheid in de plaats van omgekeerd."

Is er dan een link tussen de dubbelmonarchie en het huidige Hongarije? "Het Oostenrijks-Hongaarse Rijk kende begin 20ste eeuw een enorme explosie van creativiteit, kunst en ideologieën," zegt Nemes, "ook door het samenkomen van verschillende talen en volken. Enkele jaren later heb je de Grote Oorlog, die het hele gebied op etnisch vlak unificeerde. Veel mensen werden vermoord met precies dat doel. Maar volgens mij komen die onderdrukte krachten op een dag terug."

Citaten: persconferentie, 3 september 2018, Venetië

Geschreven door CHARLOTTE TIMMERMANS & BJORN GABRIELS