L’Âge d’Or eert Exprmntl

Bij de derde editie in de vernieuwde formule knoopt het festival L’Âge d’Or (6-11 oktober) in de Brusselse Cinematek opnieuw aan bij zijn historische roots. De dans wordt geopend met dagboekfilm LA DEUXIÈME FEMME van Buñuel-acteur Pierre Clementi (1942-1999) en de langverwachte documentaire EXPRMNTL over het gelijknamige mythische festival voor experimentele film in Knokke.

Op initiatief van Jacques Ledoux (foto), destijds conservator van het Brusselse filmmuseum, werd in 1958 op het festival voor experimentele film Exprmntl de eerste L’Âge d’Or-prijs uitgereikt. De erkenning, genoemd naar de baanbrekende film van Luis Buñuel, ging naar de choquante nieuwlichter Kenneth Anger … en dat alles in het Casino van de mondaine badplaats Knokke.

Slechts vijf edities tussen 1949 en 1974 telde Exprmntl. Aanvankelijk opgericht als nevensectie van een festival dat wilde wedijveren met prestigieuze festivals zoals dat in Venetië, koos Exprmntl onder impuls van Jacques Ledoux voor de pioniers van de naoorlogse avant-gardecinema. Heel wat invloedrijke filmers zouden een bezoek brengen aan de (toen nog Belgische) kust, al dan niet met eigen werk onder de arm. Een deel van hen – Agnès Varda, Jonas Mekas, Peter Kubelka, Harun Farocki … – doet nu het relaas van het festival voor de camera van documentairemaker en producent Brecht Debackere.

In een speelse stijl die alludeert op technieken uit de experimentele filmtraditie wisselen montages met stukjes uit films en reportages af met nieuwe en oude interviewfragmenten. Voor de Belgische insteek zorgen archiefbeelden met Jacques Ledoux en nieuwe interviews met Roland Lethem, Eric De Kuyper, Boris Lehman en Gabrielle Claes (opvolgster van Jacques Ledoux en ooit werkzaam voor Exprmntl).

De documentaire toont fragmenten uit werk van vaandeldragers van de experimentele film zoals Stan Brakhage en Jack Smith, maar ook vroege films van regisseurs die later een meer mainstream koers zouden varen (Two Men and a Wardrobe van Roman Polanski, Geschwindigkeit van Edgar Reitz of The Big Shave aka Viet ’67 van Martin Scorsese). Pionier van de structuralistische film Michael Snow introduceert zelf zijn integrale klassieker Wavelength, weliswaar versneld tot de langgerekte zoombeweging van 45 minuten nog slechts 30 seconden duurt.

Als bloemlezing die haar voorliefde voor experimentele film op de tong draagt en daar zelf een hoofdstukje aan wil toevoegen, is EXPRMNTL verwant aan de vrij recente documentaire Free Radicals. A History of Experimental Film (Pip Chodorov, 2014). Al is EXPRMNTL eerst een ode aan Ledoux en dan (via hem) een ode aan de experimentele film. Dat heel wat dezelfde namen in beide documentaires opduiken, bewijst nog maar eens hoezeer het festival Exprmntl in vijf edities vooruit was op de geschiedschrijving van de avant-garde.

Controverse en contestatie

Het samenbrengen van zoveel eigenzinnig explorerend filmtalent in Knokke stond ook garant voor controverse. In 1963 zorgde eerst de selectie en daarna het weer intrekken van Flaming Creatures (Jack Smith) voor flink wat deining. Censuur, zo luidt de aanklacht ook nu nog. Dat Jonas Mekas dan maar besloot de film te vertonen in zijn hotelkamer, onder meer in aanwezigheid van Jean-Luc Godard en Roman Polanski, is ondertussen een verhaal dat mythische proporties heeft aangenomen. Maar het blijft relevant, en amusant. Evenals Mekas’ relaas over hoe besloten werd om de filmspoel met daarop Flaming Creatures in te lassen tijdens de vertoning van Dog Star Man (Brakhage). De politie kwam eraan te pas en Mekas en de zijnen barricadeerden zich in de projectieruimte, zodat de vertoning niet gestopt kon worden …

Ook tijdens de vierde editie in 1967 bruuskeerden de experimentele performers, beeldend kunstenaars en filmers – die haast allemaal het predicaat ‘experimenteel’ verwierpen – de gegoede burgerij in Knokke. Behalve wietdampen hing ook de contestatie in de lucht. Happenings en protestacties tegen (Amerikaanse) oorlogsvoering en het kapitalisme zorgden voor fricties tussen organiserende instanties, artiesten en de Knokse bourgeoisie.

Het talmende einde van het festival bevat eveneens de nodige controverses, al lijkt de documentaire – een coproductie met Canvas en RTBF – zich wat op de vlakte te houden. Betekende de opsplitsing van België in (culturele) gemeenschappen echt dat het Brusselse filmmuseum niet langer interesse had om te investeren in een festival aan de (Vlaamse?) kust? Of was het inderdaad zo dat vanaf de laatste editie in 1974 – die onder meer aandacht besteedde aan het videowerk van Nam June Paik – de nieuwe ontwikkelingen zich niet langer binnen de film afspeelden? Jarenlang bleven er nog brieven toestromen gericht aan Jacques Ledoux met de vraag naar de volgende editie van het festival. Van uitstel kwam afstel, en het Brusselse filmmuseum (nu Cinematek) zou later in de eigen zalen een festivalprogramma presenteren. Met een vernieuwd L’Âge d’Or-festival als nazaat.

De documentaire EXPRMNTL en de dagboekfilm LA DEUXIÈME FEMME openen het festival L’Âge d’Or op 6 oktober, in Cinematek, Brussel.

Meer informatie op www.agedorfestival.be.

Geschreven door BJORN GABRIELS