Op reis met Marker in BOZAR

Chris Marker verwierf internationale bekendheid met zijn filmroman (of fotoroman) ‘La Jetée’ uit 1962, maar deze ‘beroemdste onbekende cineast’ staat voor veel meer. De talloze aspecten van deze creatieve vorser staan centraal in de tentoonstelling CHRIS MARKER MEMORIES OF THE FUTURE. Collages, archiefstukken, filmfragmenten, interviews en drie volledige filmvoorstellingen schetsen niet alleen een beeld van Markers veelzijdigheid, maar hebben ruimschoots aandacht voor zijn uitgesproken maatschappelijk engagement.

Marker (née Christian François Bouche-Villeneuve) was schrijver, uitgever, fotograaf, cineast, cartoonist, journalist, archivaris, historicus, videomaker, internetpionier, musicus, informaticus en globetrotter. Daarnaast was deze artistieke duizendpoot een grote katten- en uilenliefhebber. Via zijn alter ego de kat Guillaume-en-Egypte (aka Guillaume) liet hij regelmatig zijn licht schijnen op de actualiteit.

Interactief tijdreizen

In de eerste zaal van de tentoonstelling krijg je dan ook een complexe collage te zien met allerlei vertakkingen en onderlinge relaties die de enorme veelzijdigheid van Marker illustreren. Vervolgens ligt de focus in zaal 2 op Markers fascinatie voor tijdreizen, met hoofdzakelijk aandacht voor zijn enthousiasme voor nieuwe technologieën. Marker werkte aanvankelijk analoog. Zodra er zich echter nieuwe uitdrukkingsvormen zoals video en digitaal aanboden, sprong hij meteen op de kar en begon hij volop te experimenteren. Vanaf de jaren 80 tot aan zijn dood in 2012 (hij werd geboren op 29 juli 1921 en overleed exact op dezelfde dag als zijn geboortedag) integreerde Marker voortdurend eigentijdse innovaties in zijn werk. Zijn appartement was laboratorium en archief tegelijk. Marker programmeerde op zijn Mac met Applesoft Basic en ontwierp tussen 1985 en 1988 het spraakprogramma DIALECTOR (veel van zijn programma’s staan op 5.25 floppy discs die nu onleesbaar zijn geworden, maar door een groepje Amerikaanse studenten tussen 2012 en 2015 werden ontcijferd en naar hedendaagse computertaal vertaald). De film Level Five (1996) maakte hij vanachter zijn computer. De interactieve cd-rom Immemory zag hij als een reis door zijn geheugen en via deze website avant la lettre nodigde hij de bezoeker uit om mee te reizen. Dat kan je vandaag trouwens met wat ‘point & click’-werk zowel uitproberen in BOZAR, maar ook bij je thuis via Markers’ website www.gorgomancy.net. Opvallend is Markers speelsheid, humor en verrassende keuze van kunstenaars, foto’s en films die hem geïnspireerd hebben. Samen met de artiest-informaticus Max Moswitzer ontwikkelde hij in 2008 het virtuele museum L’Ouvroir op het 3D-platform Second Life. Op www.gorgomancy.net staat een filmpje waarin Guillaume de bezoeker in het museum rondleidt.

Eigenzinnige gids

In de intro van L’Ouvroir wordt Marker beschreven als “the best known author of unknown movies”. Vanaf zaal 3 krijgt de tentoonstellingsbezoeker ruimschoots de kans om het oeuvre van deze ‘auteur’ te ontdekken. Eerst passeer je een glazen kast met krantenknipsels, brieven, foto’s, tijdschriften en de paardenkop uit Le testament d’Orphée van Jean Cocteau, kortom: een staaltje van Marker de archivaris en verzamelaar. Vervolgens kun je je laven aan de (destijds) avant-gardistische documentaire Les statues meurent aussi (1953), een vrij sarcastische kijk op kolonisatie aan de hand van Afrikaanse ‘kunst’. Kunst staat hier tussen aanhalingstekens, want zowel de insteek van de Afrikaanse kunstenaar als de visie van de westerling wordt aangekaart. Het fragment van een Afro-Amerikaanse basketbalspeler die de ‘whities’ het kijken nageeft, is tegelijk hilarisch en schrijnend. Marker draaide deze antikoloniale documentaire (die tussen 1953 en 1964 verboden werd in Frankrijk) samen met Alain Resnais. De fotografie was in handen van de toen nog vrij onbekende DoP Ghislain Cloquet.

Een wand gevuld met Markers elektronische collages (waar de kat Guillaume spitante commentaar levert op het wereldnieuws) leidt de bezoeker naar de ruimte waar de Franse én Engelstalige versie van La Jetée wordt vertoond. In de ruimte hangen referenties aan Hitchocks Vertigo en Terry Gilliams 12 Monkeys, maar ook niet gebruikte stills en fragmenten van Markers storyboard.

De verwoede reiziger in Marker zette hem aan tot het uitgeven van reisgidsen in de reeks ‘Petite Planète’ bij Seuil. De boekjes, herkenbaar aan hun iconische portretomslagen, bevatten foto’s, tekeningen, collages en uiteraard informatie en toelichtingen over het land in kwestie. Bij wijze van grap smokkelde Marker in Alain Resnais’ Toute la mémoire du monde, gedraaid in de Bibliothèque Nationale de France, een fictieve editie van een ‘Petite Planète’-reisgids over de planeet Mars.

Rebelse filosoof

In het sluitstuk van de tentoonstelling treedt hoofdzakelijk de rebel en activist in Marker voor het voetlicht. Het drie uur durende Le fond de l’air est rouge (1977) etaleert Marker als een meesterlijke monteur. Het is een uitgebreide verzameling archiefbeelden over het politiek activisme van 1967 tot 1977, gaande van de oorlog in Vietnam, Che Guevara en de opstanden van mei 68 tot de Praagse Lente en de politieke strubbelingen in Latijns-Amerika. Met de filosoof in deze eigenzinnige, idiosyncratische kunstenaar maak je verder kennis in de integraal te bekijken televisieserie L’héritage de la chouette (1989) voor de zender La Sept. De titel verwijst naar de uil als metafoor voor de filosofie. In deze tv-reeks gaat Marker via verschillende interviews in op de erfenis van het Griekse gedachtegoed in de hedendaagse wereld.

CHRIS MARKER - MEMORIES OF THE FUTURE, nog tot 6 januari 2019 in BOZAR, meer info vind je hier.

De uitgebreide catalogus, uitgegeven door La Cinématheque française en BOZAR, is de uitgelezen metgezel voor, tijdens en na de expo.

BEELD: street art met Guillaume-en-Egypte buiten de studio van Marker in Parijs.

Geschreven door PIET GOETHALS
 
onomatopee