Peter Jackson geeft klank en kleur aan soldaten uit de Grote Oorlog

Wapenstilstanddag herdenkt vandaag het einde van de Eerste Wereldoorlog honderd jaar geleden. Tussen de vele televisie-uitzendingen van ceremonies tot het integrale vierde seizoen van 'Blackadder' op CAZ valt er een bijzonder op: de film THEY SHALL NOT GROW OLD van de Nieuw-Zeelandse regisseur Peter Jackson.

De regisseur van de Lord of the Rings-films ging aan de slag met 100 uur aan archiefbeelden, aangeleverd door het Imperial War Museum in Londen, van Britse soldaten tijdens hun rekrutering, opleiding, verblijf aan het westerse front en finaal hun terugkeer naar Engeland. Al herinnert de titel van de documentaire er meteen aan dat slechts een klein percentage van de jonge mannen die in beeld verschijnen ook werkelijk weer naar huis kwamen.

In opdracht van BBC en het Imperial War Museum kleurden Jackson en zijn studio voor digitale effecten Weta Digital, die eerder het personage Gollum via motion capture tot leven bracht, de zwart-witbeelden van de soldaten in. Ze zorgden er ook voor dat de beelden nu worden vertoond op een voor ons vertrouwde snelheid en niet versneld met het springerige effect dat we zien bij vertoningen van vroege cinema omdat het oorspronkelijke beeldmateriaal gefilmd werd op een andere snelheid dan die later de norm werd. Met THEY SHALL NOT GROW OLD zette Jackson zich voor het eerst in zijn carrière aan het digitaal inkleuren van zwart-witbeelden. En het resultaat verbaasde hem, zo vertelt hij aan The Guardian: "De gezichten [van de soldaten] zijn ongelofelijk. Deze mensen komen tot leven en je raakt meteen aangetrokken tot hen. Ze worden echte mensen. Mensen die je herkent van op het werk of met wie je naar school bent geweest. Je ziet, bijna, wie ze zijn in hun gezichten."

Waar zwart-wit ooit het aura van feitelijkheid had, omdat het anders dan kleur de beeldtaal was van televisie, reportages en documentaires, zijn het nu artificieel aangebrachte kleuren die een soort echtheid verlenen aan beelden. Al maakt de trailer (zie hier) duidelijk dat het gaat om een bewerking en bevindt de kijker zich voortdurend in een niemandsland tussen archiefbeelden en historische herdenking. Een wat bevreemdend gevoel dat wel past bij de herinneringsfunctie van THEY SHALL NOT GROW OLD. Diane Lees, directeur-generaal van het Imperial War Museum, zei aan The Telegraph dat het inkleuren van groot belang is "omdat we beeldmateriaal willen gebruiken dat het publiek vaak aan de kant schuift omdat het in zwart-wit is". Bovendien was de keuze voor de Lord of the Rings-regisseur ingegeven door de hoop dat "Jacksons beroemdheid zou helpen om een jong publiek aan te trekken dat anders niet geïnteresseerd zou zijn in de Eerste Wereldoorlog".

Over de bewerkte beelden heeft Jackson woorden van soldaten geplaatst. Daarvoor deed hij een beroep op zo'n 600 uur interviews met veteranen en op liplezers om na te gaan wat de soldaten in de archiefbeelden aan elkaar vertellen. Die laatste passages werden ingelezen door acteurs. Hun woorden wijzen op zowel de banaliteit als de horror van de oorlog. Soldaten vertellen over hun drang naar avontuur, maar ook over de verschrikkelijke omstandigheden waarin velen van hen aan hun einde kwamen.

Met THEY SHALL NOT GROW OLD stapt Jackson, een techno-optimist in hart en nieren, in de trend van documentaires die vooral gericht zijn op het overbrengen van een ervaring via filmische middelen. “Ik wilde door de mist van de geschiedenis heen grijpen en deze mannen naar de moderne wereld trekken," zegt hij aan Deadline, "zodat ze opnieuw menselijkheid krijgen en niet enkel Charlie Chaplin-achtige figuurtjes in oude archiefbeelden. De kracht van computers laat ons toe de technische beperkingen van film honderd jaar geleden uit te vegen en de Grote Oorlog te zien en te horen zoals zij die destijds beleefden." Vanuit historisch perspectief kan Jacksons vooruitgangsoptimisme vreemd klinken. Alsof beleving slechts nu mogelijk is door digitale middelen. En alsof technologische evolutie zich 'automatisch' op een pad richting meer menselijkheid bevindt. Net de Eerste Wereldoorlog is doordrongen van het futurisme, dat technologie verheerlijkte tot in zijn meest destructieve uitwassen, en net dit 'hoogtechnologische' conflict luidde de eeuw in waarin het medium film zou gaan domineren en is dus niet zomaar weg te zetten als een tijdperk vol beperkingen die pas vandaag opgelost kunnen worden. Dat veegt bijvoorbeeld Charlie Chaplins invloed, onder meer met zijn kritiek op de technologisering van onze moderne tijd, al te makkelijk opzij.

De titel van Jacksons documentaire werd - met een kleine variatie in de woordvolgorde - ontleend aan Laurence Binyons gedicht 'For the Fallen', voor het eerst gepubliceerd in 1914 en een van de vaste teksten bij herdenkingsplechtigheden, bijvoorbeeld bij de dagelijkse 'Last Post' aan de Menenpoort in Ieper.

They shall grow not old, as we that are left grow old;
Age shall not weary them, nor the years condemn.
At the going down of the sun and in the morning
We will remember them.

Die laatste versregel is trouwens de titel van de documentaire die Annabel Verbeke heeft gemaakt over de diverse manieren waarop de Eerste Wereldoorlog wordt herdacht. WE WILL REMEMBER THEM wordt vanavond uitgezonden op Canvas.

THEY SHALL NOT GROW OLD is vanavond om 22u30 te zien op BBC 2.

Geschreven door BJORN GABRIELS
 
onomatopee