Venetië: oorlogstrauma’s uit Guatemala en Oekraïne

Oorlogsgeweld is zelden veraf op festivals. Ook arthousefilms hebben hun exploitationkantje, maar de beste traumaverhalen vinden het leven in de doden. In Venetië presenteert Jayro Bustamante LA LLORONA in een nevencompetitie, maar hij kan zich meten met eender welke film uit de hoofdcompetitie. En ook Valentyn Vasyanovych imponeert met ATLANTIS.

De Guatemalteekse cineast Jayro Bustamante maakte al sier met zijn debuut Ixcanul, een film met een titel in de taal van de Kaqchikelindianen over het racisme waarmee zij geconfronteerd worden. In zijn derde film LA LLORONA – deel van Giornate degli Autori – zien we de hoofdrolspeler uit Ixcanul María Mercedes Coroy opnieuw verschijnen, ditmaal als een jonge, Kaqchikel sprekende moeder die het slachtoffer is geworden van genocide op bewoners van de regio Ixil. Samen met haar volksgenoten daagt ze op aan het huis van generaal op rust Enrique Monteverde, die in een proces schuldig is bevonden aan genocide maar in beroep wordt vrijgesproken (zoals echt gebeurde met de generaal en dictator Efraín Ríos Montt). Door protesten van de inheemse bevolking, die foto’s van vermoorde gezinsleden ophouden en de dreigende sfeer van de film gestalte geven, ziet hij zich genoodzaakt zich in zijn huis te verschansen. De patriarch lijdt aan Alzheimer en dwaalt ’s nachts gewapend door de kamers van zijn riante villa in de overtuiging dat revolutionairen hem naar het leven staan.

De generaal met geheugenverlies is niet het enige familielid dat een troebele band heeft met het verleden. Zijn echtgenote meent dat de genocidegeschiedenis oprakelen mensen enkel in zoutpilaren kan veranderen. Omkijken heeft geen zin, en eigenlijk werd de inheemse bevolking toch terecht gedecimeerd, zo meent ze. De spoken van het verleden laten zich echter niet afschepen. In een beklemmend huis clos zien we de geschiedenis letterlijk op de deur kloppen. Enkele protesterende indianen duiken zelfs op in de tuin, waarbij hun silhouetten herinneren aan de ‘spiegelfamilie’ uit US van Jordan Peele.

Het spookverhaal LA LLORONA, genoemd naar een volksverhaal waarin een treurende vrouw haar echtgenoot en kinderen verdrinkt, doet een beroep op zwarte magie om de gewelddadige erfenis van Guatemala over de dood heen te tillen. Omringd door volkswoede kan het gezin van de generaal niet ontkomen aan hun verantwoordelijkheid. Hoezeer ze zich als blanke hoge klasse ook verschansen in een racistisch superioriteitsgevoel dat stamt uit de slavernijperiode (zie daarvoor de manier waarop ze hun huidige bedienden behandelen).

Waar Bustamante (die eerder dit jaar zijn Temblores nog presenteerde) het traumatische verleden via magische elementen een plek in het heden geeft, projecteert Oekraïner Valentyn Vasyanovych in zijn ATLANTIS het trauma van zijn land in de nabije toekomst. Het is 2025, één jaar na de oorlog in Oekraïne. In een postapocalyptische puinhoop werken soldaten met PTSD in de staalindustrie die op haar laatste benen loopt.

Anders dan bij het magisch realisme van LA LLORONA is in ATLANTIS (deel van de Orizzonticompetitie) de dood enkel heel fysiek aanwezig in bijna weggerotte lijken. Slachtoffers van de net afgelopen burgeroorlog worden uit de modderige ondergrond opgegraven. Voormalig soldaat Sergei, zijn bijnaam ‘shellshock’ wordt vaker gezegd, gaat na zijn ontslag uit de staalindustrie werken als waterleverancier en hulp bij het opgraven van lijken. Alle hoop lijkt verloren uit het land en de mensen die er in hevige regenvlagen over vernielde wegen rijden. Behalve de achtergelaten mijnen zorgt de vergiftiging van bodem en water voor een onleefbare omgeving. Of vindt het stugge hoofdpersonage van dit rigide gefilmd overleversdrama toch een sprankeltje hoop?

Beeld: La llorona

Geschreven door BJORN GABRIELS