Verhalen over 1989 in CINEMATEK

Als bundeling van ideeën en verwachtingen vormen revolutiemomenten breekpunten in de geschiedenis. CINEMATEK en Goethe-Institut Brüssel doen de test voor het Duitse revolutiejaar 1989, met een unieke filmreeks over de voortekenen van de val van de Berlijnse Muur en het revolutiemoment 1989.

De inspiratie voor het programma ‘1989, verhalen over de omwenteling’ wordt niet gezocht in het commerciële filmaanbod, maar bij visuele kunstenaars en documentaristen. Want overrompeld door de dynamiek van de val van de Muur en de ontwikkelingen in het Oostblok, trokken in 1989 en de vroege nineties meerdere cineasten en videokunstenaars naar Berlijn. Zo nam Chantal Akerman de gebeurtenis als uitgangspunt voor haar grofkorrelige filmmijmering D’Est (1993) en de bijbehorende multimedia-installatie D’Est, au bord de la fiction (1994) over haar reisimpressies door Centraal-Europa zonder muur of gordijn. Ook Jean-Luc Godard tekende present in Berlijn met zijn essayfilm Allemagne année 90, neuf zero (1991) over het historische momentum waarbij niemand echt goed wist hoe het verder moest. Omwenteling en onduidelijkheid gaan samen, zoveel is duidelijk.

Zelfs de beruchte Stasi, de binnenlandse veiligheidsdienst en inlichtingendienst van de toenmalige DDR, had de ommekeer niet zien aankomen. Dat blijkt uit de documentaire Aus Liebe zum Volk (Eyal Sivan en Audrey Maurion, 2004) over de laatste werkdag van een Stasi-officier. “Daarin ligt de paradox”, zegt cineast Eyal Sivan, die op 16 oktober zelf naar Brussel komt voor een gesprek met het publiek. “Men controleerde alles, men zag alles, maar dat de Wende eraan kwam, daarvoor was men blind.” De voortekenen waren nochtans zichtbaar in Winter Adé (Helke Misselwitz, 1989). Documentairemaker Misselwitz, die zelf in Brussel haar film komt inleiden, reisde in 1988 door de DDR om de eerste aanwijzingen op te vangen.

Met zijn verzamelde footage van protesterende burgers in de DDR die voor het eerst publiekelijk hun mening durfden te uiten in de aanloop naar de val van de Muur, brengt de Oost-Berlijnse documentarist Thomas Heise in Material (2009) het utopische vermogen van de herfst van 1989 in beeld. Gedachten en gevoelens in tijden van maatschappelijke omwenteling in kaart brengen, dat doet ook cineast Gerd Kroske In Leipzig im Herbst (1989). De titel is een toespeling op de West-Duitse politieke aanklacht Deutschland im Herbst uit 1978. Kroske ziet in de straatprostesten in Leipzig, die op 16 oktober 1989 aanvingen, de aanleiding tot de val van de Muur. Niet toevallig koos CINEMATEK deze datum als start van de filmreeks.

De Muur mag dan als betonnen bouwwerk afgebroken zijn, hij laat nog altijd zijn sporen na. De in Berlijn gedomicilieerde Engelstalige cineast Cynthia Beatt omschreef de Muur als The Invisible Frame (2009), toen ze met actrice Tilda Swinton een fietstocht maakte langs de vroegere grenszone. Een jaar voor de val had ze in Cycling the Frame (1988) dezelfde tocht langs de westkant ondernomen. “Het was graven onder het oppervlak van de reünie tussen de twee Duitslanden”, vertelt ze over haar project op de site van Filmgalerie 451. “Als je goed kijkt, is er veel te zien, maar het is niet eenvoudig om het te definiëren of onder woorden te brengen. Mijn doel was om een ​​weefbeweging te maken met de rit langs de oude muurlijn, alsof ik de twee kanten aan elkaar wilde naaien.” Behendig wisselt ze in dit intrigerende tweede luik vaste camerashots af met travellings langs de vroegere scheidingslijn, waardoor West en Oost visueel verweven en dus verbonden worden over de wonde of het litteken heen.

Het is allang geen geheim meer dat vroegere Oost-Duitsers het gevoel hebben door het Westen ‘gekoloniseerd’ te zijn. De symboliek van de Duitse horrorparodie Das deutsche Kettensägenmassaker (1990) liegt er alvast niet om. Provocateur Christoph Schlingensief deed er in het jaar van de eenmaking een subversief schepje bovenop. Hij filmde hoe West-Duitse slagers met een kettingzaag de nieuwe Oost-Duitse landgenoten bewerkten en tot worst draaiden. Als ventiel voor de spanning rond het sinds 1989 ongenaakbare westerse consumentisme mist deze satirische horrorfilm zijn effect niet!

CINEMATEK en Goethe-Institut spreiden dit jubileumprogramma over oktober en november. Parallel hiermee publiceren we in het oktober- en novembernummer van Filmmagie een tweeluik over de Duitse film na 'de Wende', de geopolitieke verschuiving na de val van de Muur. Het eerste deel, ‘Puin ruimen van de muur’, gaat over het omwentelingsjaar 1989 en de nieuwe filmgenres die eruit voortvloeiden. Maar betekende de val van de Muur ook in mentaal opzicht het einde van de Duitse tweedeling? In het tweede deel bekijken we hoe de Duitse film de oude breuklijn poogt te helen.

Het volledige programma en tickets vind je op de website van CINEMATEK.

Beeld: Winter Adé

Geschreven door DIRK MICHIELS