25 jaar Afrika Filmfestival

In het voorjaar van 2020 zou het Afrika Filmfestival (AFF) zijn 25ste verjaardag vieren. Corona gooide roet in het eten, het festival signaleerde tijdens de lockdown online films, bracht in juli en augustus toch nog een aantal films in openlucht, en maakte zich klaar voor een feest in de herfst. We blikken terug op het begin én kijken vooruit naar de nieuwe editie, van 9 tot 18 oktober te Leuven.

Begin dit jaar ontving het Afrika Filmfestival de Cultuurprijs van de stad Leuven. Schepen van Cultuur Denise Vandevoort wees er bij de toekenning op dat AFF op artistieke wijze bijdraagt aan een relevantere en minder stereotype beeldvorming van Afrika in de media en aan de ontwikkeling van de audiovisuele sector in Afrika. Beide doelen waren 25 jaar geleden het uitgangspunt om het festival in de steigers te zetten en vormen sindsdien de leidraad van de werking. AFF wil in eigen land het medialandschap verrijken met films en verhalen uit een continent dat het dichtst bij het onze staat en waarmee we op velerlei vlak nauw verbonden zijn, maar steeds minder voeling mee hebben.

Congo Made in Belgium

Van bij de start was cultuur voor AFF de invalshoek om veranderingen teweeg te brengen, zowel in Vlaanderen als in Afrika zelf. Het promoten van films uit Afrika en de diaspora, en zo ook hun makers, acteurs en technici, was daarbij essentieel. Omdat het om Afrika ging, belandde het festival in de wereld van de ‘ontwikkelingssamenwerking’. Die ‘ontwikkeling’ werkt natuurlijk in twee richtingen. Het festival wilde inderdaad meewerken aan de ontwikkeling van de audiovisuele cultuur in Afrika, maar het was en is ook nodig om in Vlaanderen de clichématige kijk op Afrika, zijn cultuur en zijn inwoners te veranderen. Zo draagt AFF bij aan de verrijking van de filmcultuur, zowel in Afrika als in ons land. In 2007 werd het daarvoor genomineerd voor de Vlaamse Cultuurprijs. Tot grote verwondering van menig filmliefhebber duurde het toch jaren vooraleer het Vlaamse ministerie van Cultuur het festival ook als een ‘culturele’ manifestatie beschouwde. Gelukkig kon het in die eerste jaren financieel rekenen op de Derde Wereldraad, een adviesraad van de Stad Leuven en de provincie Vlaams-Brabant, en de laatste jaren op het Vlaams Audiovisueel Fonds.

Stichters Guido Huysmans (1958-2014) en Guido Convents waren niet alleen verbonden aan de Derde Wereldraad, ze hadden ook jaren actief meegewerkt aan de filmvoorstellingen van de Leuvense afdeling van Antwerpse filmorganisatie De Andere Film (DAF). Die was opgericht in 1971 en presenteerden eind jaren 70 en in de jaren 80 onder leiding van onder meer Harry Houben en Luc Delrue artistiek gedurfde films vanuit een sterk maatschappijkritisch oogpunt. In hun wekelijkse programmatie aan de Leuvense universiteit hadden ze een bijzondere aandacht voor producties uit Azië, Latijns-Amerika en Afrika. Imperialisme en (neo)kolonialisme werden er constant op de korrel genomen. Deze filmclub vertoonde dan ook de eerste films van onder meer de Senegalees Ousmane Sembène en de Mauritaniër Med Hondo. Onder luid protest van de goegemeente programmeerde DAF in 1981 de eerste documentaire uit België die kritisch stond tegenover het Belgische kolonialisme en neokolonialisme: Du Zaïre au Congo van Christian Mesnil. In dit kader produceerde Luc Delrue in 1985 vanuit DAF, in samenwerking met historicus Luc Vints, zelfs de documentaire Congo Made in Belgium, over de Belgische koloniale filmpropaganda.

Le ballon d’or

In april 1996 ging de eerste editie van het Afrika Filmfestival van start met vijf films in de toenmalige Leuvense Supercity (vandaag Kinepolis): Lumière noire en Sarraounia van Med Hondo, Keita! L’héritage du griot van Burkinees Dani Kouyaté, Le grand blanc de Lambaréné, waarmee Kameroener Bassek Ba Kobhio een kritische kijk bracht op dokter Albert Schweitzer, en – voor een schoolvoorstelling – Le ballon d’or van Guineeër Cheik Doukouré. Onder de enkele honderden toeschouwers bevond zich Lodewijk De Witte, de kersverse gouverneur van de toen nieuwe provincie Vlaams-Brabant. Het evenement maakte op hem een diepe indruk. Hij zag de uitbouw van een filmfestival als een ideaal project voor de Leuvenaars en de hele provincie. In de volgende jaren zou AFF als eerste festival in het land zijn werking eerst provinciaal, dan nationaal en ten slotte internationaal decentraliseren.

Vanaf het begin koos AFF om aandacht te schenken aan Afrikaanse acteurs, die ‘onzichtbaar’ bleven voor de Vlaamse kijker. Als affichebeeld voor de eerste twee edities koos het voor een beeld uit Abouna van de Tsjadiër Mahamat-Saleh Haroun. Het kwam uit de scène waarin de hoofdpersonages, gespeeld door Ahidjo Mahamat Moussa en Hamza Moctar Aguid, naar een film kijken waarin ze hun door de migratie opgeslokte vader meenden te herkennen. Samen met de Guinese actrice Mariam Kaba, uit de in Vlaanderen veel bekeken kinderfilm Le ballon d’or, sloeg het festival vanaf 1998 een meer professionele weg in. In gesprek met Kaba werd duidelijk dat ‘op een andere manier’ aan Afrikaanse artiesten zichtbaarheid diende geschonken te worden. Als voorbeeld bezorgde ze AFF haar foto, die dan op de affiche en al het promotiemateriaal van de edities van 1998 tot 2001 figureerde. Dat had een enorme impact voor het milieu van de ‘onzichtbare’ artiesten: de affiches en postkaarten van het AFF circuleerden niet alleen in ons land, maar ook elders en zelfs tot in Afrika.

Kaba’s visie werd een richtlijn voor AFF, een die tot op heden uniek is. Het festival bleef ijveren om deze artiesten zichtbaarheid te verlenen. Omdat de castingbureaus in België geen acteurs van Afrikaanse origine in hun aanbod hadden, produceerde AFF zelfs een castingboek met maar liefst honderd acteurs en actrices, en stuurde dat naar alle Belgische producenten en castingbureaus. Voor de tiende verjaardag van het festival werd een beroep gedaan op de fotograaf Kris Dewitte om het fotoboek Leaf met Afrikaanse acteurs te produceren. Sindsdien maakt hij als vaste fotograaf jaarlijks de foto voor de affiche. Zijn artistieke visie gaf het affichebeeld een ontzettende meerwaarde. De vele Afrikaanse artiesten op de affiche zijn nog steeds de beste ambassadeurs van AFF wereldwijd en zeker bij de Afrikaanse filmgemeenschap. Voor de 25ste editie werd de Belgisch-Congolese muzikant, acteur en filmmaker Baloji gekozen. Van hem zal AFF dit jaar ook zijn films en video’s vertonen.

De 25ste editie

Geven de negentig geselecteerde films van dit jaar een goed beeld van de Afrikaanse film? De filmproductie in Afrika en de diaspora is zo omvangrijk en divers dat het festival daaruit slechts een kleine selectie kon maken. Het kijkt naar nieuwe tendensen en legt telkens de focus op de recente productie uit één land. Daarnaast volgt AFF de nieuwe filmoogst in Burundi, Rwanda en DR Congo van nabij, zeker in het licht van de zestigste verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid. In dat kader werd de ontroerende documentaire DE PATRICE À LUMUMBA van Patrick Kabeya geprogrammeerd.

De Afrikaanse diaspora in Europa manifesteert zich steeds meer met verhalen die verwijzen naar haar specifieke sociaal-culturele en politieke situatie. AFF schenkt dan ook bijzondere aandacht aan de diaspora in België en aan films waarin kinderen van de (neo)kolonisatie op zoek gaan naar hun identiteit. Een van de pioniers van deze cinema is de Belgische Rwandees Georges Kamanayo, aan wie het festival dit jaar de Life Time Achievement Award uitreikt. Na zijn filmopleiding was hij in 1971 de eerste cameraman van Afrikaanse origine die voor de Vlaamse openbare omroep ging werken. Nadien maakte hij een aantal documentaires over het Rwandese koloniale verleden.

Talking about Trees

Films uit Sub-Saharaans Afrika vinden moeilijker hun weg naar Belgische schermen dan films uit Tunesië, Algerije en Marokko. Dit jaar brengt AFF speelfilms en documentaires uit onder meer Senegal, Angola, DR Congo, Burkina Faso, Kenia, Zuid-Afrika en focusland Soedan. De Soedanese filmwereld heeft de laatste jaren immers een nieuw elan gevonden. Zo won Hajooj Kuka op AFF in 2016 de Vlaamse unesco-prijs voor zijn documentaire Beats of the Antonov en drie jaar later werd zijn speelfilm Akasha vertoond. Beide producties hadden oorlog als thema. Begin 2020 kwam met de ontroerende documentaire TALKING ABOUT TREES voor het eerst een Soedanese film (beperkt) in de reguliere Belgische bioscoop, bij het Brusselse Galeries. Daarin kijkt Suhaib Gasmelbari nostalgisch naar het Soedanese bioscoopverleden. De toenemende internationale weerklank van films uit Soedan blijkt ook uit Amjad Abu Alala’s vorig jaar voor het festival van Venetië geselecteerde YOU WILL DIE AT 20. Daarin gaat hij in op de invloed van religie op het dagelijkse leven en de spanning tussen tradities en moderniteit. Voorts op het AFF-programma de speelfilm Khartoum Offside, een verhaal over vrouwelijke voetballiefhebbers van de Soedanese Marwa Zein, die ze draaide na haar twee kortfilms A Game en One Week, Two Days.

Ten slotte brengt AFF dit jaar eveneens een selectie van de nieuwste Noord-Afrikaanse films. Het festival volgt al enkele jaren het werk van de Marokkaanse Maryam Touzani, als actrice en scenariste en dit jaar ook als cineaste van ADAM, een film waarin de vrouw centraal staat. Daarnaast zijn er de Tunesische films UN DIVAN À TUNIS (van Manele Labidis Labbé) en LES ÉPOUVANTAILS (Nouri Bouzid) met de focus op vrouwen. Bouzids film behandelt op een erg confronterende manier het thema van de terugkerende IS-vrouwen. Dat het moeilijk was voor Algerijnse vrouwen om in de jaren 90 aan de invloed van het fundamentalisme te ontsnappen toont Mounia Meddours PAPICHA. Mehdi Barsaoui’s UN FILS lijkt een buitenbeentje in die reeks over vrouwen, maar met zijn kijk op een man die inziet dat zijn geluk niet afhangt van zijn ‘eer’, gaat ook die film in tegen traditionele rollenpatronen.

Deze tekst werd geschreven door Guido Convents, medeoprichter van Afrika Filmfestival. Beeld bovenaan: You Will Die at 20.

Filmmagie geeft duotickets weg voor de vertoning van LE PÈRE DE NAFI (Mamadou Dia) op vrijdag 16 oktober, 20u bij Cinema ZED Leuven en op zaterdag 17 oktober, 20u bij Kinepolis Leuven en LUSALA (Mugambi Nthiga) op zaterdag 17 oktober, 20u bij Kinepolis Leuven. Mail naar win@filmmagie.be om kans te maken.

Geschreven door GUIDO CONVENTS

25 jaar Afrika Filmfestival

Media: 

onomatopee