3 Faces

Ondanks een veroordeling, een werkverbod én huisarrest is 3 FACES al de vierde film in zeven jaar tijd van de Iraanse filmmaker Jafar Panahi. Opnieuw een clandestien gedraaide en het land uitgesmokkelde film met de cineast in de hoofdrol. Een speelse spirituele roadmovie die de macht en ambiguïteit van beelden illustreert.

Onder extreem moeilijke omstandigheden maakte Jafar Panahi (The Circle, Crimson Gold, Offside) eerder reeds This Is Not a Film (2011), Closed Curtain (2013) en Taxi Teheran (2015). 3 FACES (2018) is andermaal een briljante en totaal niet bittere film die inspiratie put uit de beperkingen die de Iraanse regisseur opgelegd kreeg. Sterker nog, Panahi – die eigenlijk niet mag werken sinds hij in 2010 twintig jaar werkverbod kreeg wegens "het in gevaar brengen van de nationale veiligheid en propaganda tegen het systeem" – tekende voor zijn beste film in jaren.

Van narcisme, zelfbeklag en bitterheid is er geen spoor in 3 FACES. Humor en nuchterheid zijn wél van de partij. Zo belt Panahi in een van de eerste scènes vanuit de auto met zijn moeder. Ze hoeft zich geen zorgen te maken, “ik ben geen film aan het maken”. Een leugentje om bestwil, want hij is natuurlijk wél aan het draaien.

Zijn film begint met een andere clandestiene opname, de met een telefoon in een grot gedraaide boodschap van een jong meisje die de bekende Iraanse soapactrice Behnaz Jafari ontvangt via mail. Marziyeh vertelt dat ze graag actrice wil worden maar dat haar familie tegenwerkt. Aansluitend filmt ze haar zelfmoord door verhanging. Behnaz wil van Panahi weten of dit echt of geënsceneerd is, ook al omdat het meisje beweert eerdere smeekbedes om hulp te hebben gericht aan haar idool. Panahi ziet geen montage of trucage en een ongeruste Behnaz verlaat de filmset om met Panahi ter plaatse te gaan uitzoeken hoe 'echt' het allemaal is. Hun autotrip leidt naar Iraans Turkmenistan, een onherbergzaam en bergachtig gebied waar mensen in een heel andere wereld dan die van grootstedelijk en hectisch Teheran leven.

Jafar Panahi's meest poëtische film opent als een tragische thriller maar transformeert snel in een allegorische kroniek van beproefde vrouwen waarin humor en drama elkaar in evenwicht houden. Het mysterie verdwijnt, er is enscenering in het spel, maar het 'lijden' van de betrokkene blijkt heel reëel. Marziyehs droom blijft ongewoon en onaanvaardbaar voor een gemeenschap die de bezoekers uit 'de stad' als vreemdelingen ziet. Ook al oogt de dagelijks op televisie te bewonderen soapster zo vertrouwd dat ze een van hen lijkt.

De even onderling ruziënde regisseur en actrice gaan over tot een dialoog met het meisje dat via acteerkunst een uitweg zocht uit een gesloten wereld van gedwongen huwelijken en patriarchale regels (viriliteit en succes zijn belangrijke waarden). Dit meisje is 'het gezicht' van de toekomst. Ze gebruikt moderne tools, zoals haar telefoon als camera en het internet als link met de wereld.

Het tweede gezicht waar 3 FACES met zijn titel naar verwijst is Behnaz Jafari, de actrice bekend van televisie die het gezicht van het heden is. De derde vrouw, het derde gezicht, is Shaharzad, een filmactrice die een ster was van de Iraanse cinema tijdens het Sjahregime. Ze verdween uit beeld na de revolutie van 1979 en werd verbannen van de schermen en uit de dagelijkse realiteit. Het gezicht van het verleden leeft nu een kluizenaarsbestaan, schildert en houdt zich ver van mensen. We krijgen haar niet van dichtbij te zien. Ze is een spook, een schaduw van het verleden. De metafoor is overduidelijk, maar toch is 3 FACES geen gekunstelde, maar een authentieke en grappige film. De ontmoetingen met de dorpelingen zijn soms verrassend, soms komisch en soms dramatisch, maar altijd heel menselijk en geloofwaardig. Hun wereld is er een waar Panahi niet (meer) in leeft en die vreemd mag ogen maar voor de regisseur heel vertrouwd is. En waardevol ondanks het restrictieve karakter.

Veelzeggend is het feit dat Panahi teruggrijpt naar de taal van zijn voorvaders: hij spreekt Azeri en geen Farsi om contact te leggen met de dorpelingen. Behnaz Jafari begrijpt er niets van en Panahi fungeert als tolk tussen de lokalen en de actrice. In feite is hij de brug tussen de stedelijke wereld en de rurale samenleving. Van nostalgie is er geen sprake bij Panahi. Hij is niet blind voor het feit dat het een archaïsche samenleving is waar alleen mannen macht hebben. Hij onderstreept echter dat vrouwen hun eigen lot in handen trachten te nemen, zowel nu als vroeger.

Het portret dat Panahi borstelt van de rurale gemeenschap én de stedelijke beschaving is allerminst utopisch. Centraal staat de contradictie tussen de verheerlijking van een filmidool en het afremmen van jonge meisjes die niet het recht krijgen om actrice te worden. Daardoor wordt Marziyeh gedwongen om te liegen en bedriegen. Deze tegenstelling confronteert filmmakers met hun eigen verantwoordelijkheden en onmacht. Panahi reageert erop door de botsing in zijn film, in zijn verhaal, te verwerken en door aan te geven hoezeer fictie en werkelijkheid verbonden zijn.

3 FACES is een roadmovie, maar alhoewel de chauffeur van Taxi Teheran (waarin telefoonopnamen van een passagier ook een narratieve en symbolische functie hebben) de hectische straten van de hoofdstad verlaat om vast te zitten in een gevaarlijke bergweg met onzichtbare (maar wel hoorbare) tegenliggers, is het vooral een innerlijke roadmovie. Het avontuur leidt de regisseur door zijn geest naar het verleden en naar hedendaagse morele conflicten. Hij doet dit niet op een narcistische manier, zoals zijn hommage aan Kiarostami zich niet richt op een cinefiele incrowd. Zijn benadering is open, empathisch, respectvol, intelligent, gevoelig en grappig. Getuige de even hilarische als prangende scène waarin een oude vrouw haar (uitgegraven) graf test in een universum waar vrouwen levend begraven lijken. Of de patstelling die ontstaat wanneer een gekwetste dekstier de weg blokkeert (en welstand in gevaar brengt). Om maar te zwijgen van de volkstoeloop die plots verdampt wanneer blijkt dat de ‘egoïstische’ vreemdelingen een aan zijn lot overgelaten gemeenschap “niet komen helpen”. Betekenisvol allemaal, maar het blijven scènes vol humor en fantasie.

Stiekem films maken, verboden aan zijn laars lappen, heeft iets schalks en rebels. Iets heroïsch ook. De ontstaansgeschiedenis van 3 FACES is straffer dan veel Hollywoodavonturen, maar ook eenvoudiger. Jafar Panahi, de regisseur, bezorgde Behnaz Jafari, de actrice, het scenario en de volgende dag stapten ze samen in de auto om de film te draaien. Haar bekendheid hielp, maar Panahi moest zich geregeld voor de politie verstoppen en beroep doen op stromannen om te verbergen dat hij een film aan het draaien was. Achteraf moest het filmmateriaal het land worden uitgesmokkeld. Op dat vlak heeft Panahi ondertussen ervaring, maar films maken op dergelijke wijze blijft een riskante onderneming die moed, doorzettingsvermogen en intelligentie vereist. Panahi verzet zich tegen zijn creatieve terdoodveroordeling en wil films blijven maken. Films als pleidooien voor vrijheid, gelijkheid en zelfstandigheid. Maar vooral: hij wil creatief en levendig blijven. Tegen elke prijs filmen. Omdat zijn passie ook zijn leven is.

FILM: **** / geen extra's

Meer dvd-, blu-ray- en VoD-besprekingen en -themastukken kan je lezen in ons tijdschrift, dat maandelijks in print verschijnt. 

Geschreven door IVO DE KOCK

3 Faces

Regisseur: 
Scenario: 
Genre: 
Productiejaar: 
2018
Distributeur: 
Imagine Film Distribution

Media: 

onomatopee