Adieu Claude Goretta (1929-2019)

Mocht hij schilder geweest zijn, zou Claude Goretta ongetwijfeld genrestukken geschilderd hebben. Zijn films waren een fijngevoelig gaas van stille emoties en kleine taferelen uit de alledaagse Zwitserse of Franse omgeving. Filmische kantwerkjes eigenlijk, zoals de titel van zijn bekendste film La dentellière (1977) aangeeft.

Voortbouwend op zijn ervaring als documentaire filmer voor de Romaans-Zwitserse televisie, was Goretta vooral geïnteresseerd in de dagelijkse realiteit. Hij hield van eerder kleurloze, onopvallende personages, geplukt uit het alledaagse leven. Zijn films werden bevolkt door kantoorbedienden (L’invitation, 1973), een kapstertje (La dentellière), een postbeambte (Pas si méchant que ça, 1974), een documentalist (L’ombre, 1991) of een technisch tekenaar (La provinciale, 1980). “In ieder van hen zit heel wat verborgen dat tot ontplooiing zou kunnen komen, maar bij gebrek aan bewustwording kan dit niet altijd”, merkte hij op in Film en televisie 200. Vanuit deze personages observeerde Goretta de zeden en gedragingen van de microgroep rond hen. Zijn blik ging altijd samen met een warm menselijke inschatting van hun kansen, mogelijkheden en gebreken. In een studie uit 2017 over hem omschreef de auteur Martin Walder die kijk als “der empathische Blick”.

L’invitation, bekroond met de Juryprijs in Cannes, was een meesterwerkje van Goretta’s bijzondere waarnemingsvermogen. Daarin vroeg hij zich af hoe collega’s zich gedroegen op een buitenfeestje, zodra hun normale werkomgeving wegviel. De reacties die ze daar vertoonden, verraadden hun ware persoonlijkheid. Heel even maar, want de volgende dag op het werk was alles weer bij het oude, of toch bijna. L’invitation opende en eindigde met ongeveer dezelfde beelden van het bureaucratische kantoorwerk, maar daartussen was er heel veel gebeurd en waren verdrongen gevoelens, interne wrijvingen en onverwachte bindingen boven komen drijven. Gebaseerd op een script van de Geneefse auteur Michel Viala inspireerde de film onrechtstreeks de latere BRT-serie De collega’s.

Met zijn milde, beschouwende blik bleek Goretta een goed Simenonverfilmer. In de jaren 90 draaide hij drie Maigrets uit de 54-delige televisiereeks van France 2, RTBF en Télévision suisse romande. Door zijn vertrouwdheid met televisiewerk kwam hij in beeld voor de verfilming van Hugo Claus’ monumentale Het verdriet van België (1995). Ondanks het succes op het televisiefestival van Monte Carlo bleek Goretta’s versie net te empathisch om Claus’ scherpe haat-liefdeverhouding met Vlaanderen visueel over te brengen.

Free Cinema
In La provinciale keerde het centrale personage terug naar Zwitserland, na een tijdje in Parijs geleefd te hebben. Voor de cineast was het leven in de provinciestad, hoe irrelevant ook, moreel zuiverder dan dat in de grootstad. Het parcours van La provinciale vatte een beetje dat van Goretta zelf samen. Hij studeerde rechten en leerde het filmvak in de fifties kennen tijdens een stage in het British Film Institute met kompaan Alain Tanner. Samen draaiden ze Nice Time (1957) over het uitgaansleven in Piccadilly Circus, een bekroonde cultkortfilm in de Britse Free Cinema-kringen van toen. Die lag helemaal in de lijn van Lindsay Andersons manifest, de korte documentaire O Dreamland (1953). Toch keerde Goretta in 1957 terug naar Genève om er voor televisie te draaien. In 1968 richtte hij er met vier andere televisieregisseurs Le Groupe 5 op, met de intentie ook bioscoopfilms te draaien met weinig financiële middelen zoals de Free Cinema tien jaar eerder in het Verenigd Koninkrijk gepresteerd had. De groep (met ook Alain Tanner en Michel Soutter) zette in de jaren 70 de Franstalig-Zwitserse cinema op de kaart.

Zwitserse golf
Goretta’s L’invitation en La dentellière groeiden uit tot heuse filmclubklassiekers en verbreedden zo de reikwijdte van de Zwitserse film. Helvetische acteurs zoals Jean-Luc Bideau (Le fou, 1970 en L’invitation) werden over de landsgrens gelanceerd. Heel naturel geacteerd, vormden de films van Goretta ook de springplank voor startende Franse acteurs zoals Gérard Depardieu (Pas si méchant que ça), Isabelle Huppert (La dentellière) en Nathalie Baye (La provinciale) op weg naar Parijse sterstatus.

Met zijn sociale blik beraadde Goretta zich over het contemporaine Zwitserland. Gedurende tien jaar reisde hij voor Continents sans visa (1959-1969) van de Télévision suisse romande de wereld rond. De thema’s van wereldvreemdheid, isolationisme en xenofobie kwamen naar de oppervlakte. “Ik draaide documentaires over mensen met echte problemen in het leven: honger, armoede, oorlog”, getuigde hij over zijn ervaringen. “Toen ik terugkeerde naar Genève, ontmoette ik er mensen zonder echte problemen. Ik voelde dat ze niet openstonden voor de problemen van anderen. Dat is het hoofdthema van mijn films, dat mensen niet naar de anderen kijken met echt open ogen.”

In L’invitation belichaamde een verbitterde onderchef de zelfgenoegzaamheid van het Zwitserse establishment, dat alleen waarde hechtte aan geld, orde en rendement. In Vivre ici (1969) werd het hoofdpersonage, dat leefde in een wereld van geld en berekening, geconfronteerd met een Griekse migrante die een burgeroorlog, armoede en verbanning had meegemaakt. “Hij is een man uit Zwitserland die geen oorlog heeft gekend en niet geconfronteerd is met de transformaties die andere landen hebben ondergaan.” In zijn films confronteerde Goretta zijn landgenoten met maatschappelijke veranderingen. Het huis uit L’invitation stond vroeger in het groen, maar door de urbanisatie werd het ingemuurd door appartementen. Het kraaknette dorp uit La mort de Mario Ricci (1983) werd opgeschrikt door de verdachte dood van een Italiaanse gastarbeider. In L’ombre onderzocht een journalist uit Genève de politieke invloed van extreemrechts in de regio.

Deze maatschappelijke invalshoek typeerde ook het in Frankrijk gesitueerde La dentellière, waarin de onderwijskloof tussen de frêle kapster Pomme (Isabelle Huppert) en haar geliefde, de student François (Yves Beneyton) mee aan de basis lag van Pommes sociale en psychologische isolement. Deze delicate film over een ongewilde communicatiestoornis en stilzwijgend leed blijft het onbetwiste meesterwerk van deze fijngevoelige mensenkenner. † 20 februari

Beeld: Isabelle Huppert, Claude Goretta & Florence Giorgetti op een persconferentie voor ‘La dentellière’ in Cannes, 1977

Geschreven door DIRK MICHIELS

Adieu Claude Goretta (1929-2019)

Media: