Adieu Ian Holm (1931-2020)

Zijn kleine gestalte maakte dat er weinig optische illusie nodig was om van acteur Ian Holm een onvergetelijke hobbit te maken. Zijn interpretatie van de excentrieke, schelmachtige Bilbo Baggins, vinder en drager van de magische ring, zorgde voor een heerlijke brok dwergenfolklore in Peter Jacksons ongedwongen fantasyfilms.

Ian Holm compenseerde zijn frêle gestalte met een luide, gorgelende stem en een priemende, donkere blik. Vooral met dat laatste probeerde hij de kijker te overtuigen. “The most important thing in the face is the eyes, and if you can make the eyes talk, you’re halfway there”, omschreef hij de kracht van de twinkeling in de ogen. Met deze pientere, schalkse blik gaf hij in de Lord of the Rings- (2001-2003) en The Hobbit-trilogie (2012-2014) duidelijk aan dat er magie in de lucht hing. Met ‘oom’ Bilbo had Holm trouwens gemeen dat hij na zijn vijftigste nog nauwelijks scheen te verouderen, waardoor hij flink in de zeventig nog mannen van middelbare leeftijd bleef spelen.

Lange tijd bewandelde Holm het klassieke pad van Britse acteurs van zijn generatie, zoals Laurence Olivier dat had afgebakend. Hij was lid van gevestigde toneelgezelschappen als de Royal Shakespeare Company. In de sixties nam hij Harold Pinter op in zijn repertoire (The Homecoming, ook op Broadway in 1967). Tussendoor draaide hij een prestigieuze BBC-serie (The Wars of the Roses-trilogie in 1965-1970). Met vooral veel Shakespeare op de planken of op het witte doek (waaronder Kenneth Branaghs Henry V uit 1989) baande hij zich een weg naar een adellijke titel.

 The Sweet Hereafter

Tot halfweg de jaren 70 werd Holms spel gekenmerkt door Britse plechtstatigheid, acteerklasse en traditie, zonder opzienbarende stijlbreuken. Er zou nauwelijks beweging in zijn roestige loopbaan gekomen zijn, moest hij in 1976 tijdens de opvoering van Eugene O’Neills The Iceman Cometh op West End niet overvallen zijn door hevige plankenkoorts. De toneelvrees verlamde hem volledig en maakte verder spelen onmogelijk. Alleen film kon hem uit de artistieke verkramping redden. Weg van de plechtig voorgedragen dialogen en de krakende planken van het Shakespearetheater in Stratford-upon-Avon of de Londense Old Vic nam Holms carrière een verrassende nieuwe wending op het witte doek. Daar kon hij laten zien hoe kwetsbaar hij als mens geworden was.

Voortaan keek hij liever achter de façade, zoals met The Madness of King George (1994), dan de zoveelste statige kostuumfilm of brave koningsfilm te draaien. Deze verfrissende ommezwaai resulteerde in een heel atypisch parcours voor een klassiek gevormde Shakespeare-acteur, met zowel horror als fantasy op zijn register. Hij speelde opgemerkte bijrollen voor Terry Gilliam (Time Bandits, 1981 en Brazil, 1985), Steven Soderbergh (Kafka, 1991), Luc Besson (The Fifth Element, 1997) en Martin Scorsese (Aviator, 2004). Even werd Holm een fetisjacteur voor David Cronenberg (Naked Lunch, 1991 en eXistenZ, 1999) en diens Canadese landgenoot Atom Egoyan bezorgde hem een zeldzame hoofdrol, in The Sweet Hereafter (1997).

Alien

Als androïde in Ridley Scotts Alien (1979) bewees Holm zijn potentieel in het artistieke horrorgenre. Ook het puur psychologische karakterwerk was een kolfje naar zijn hand. Holm muntte uit in verontrustende personages, meestal eenzaten, die de fouten uit hun verleden maar moeizaam konden rechtzetten. Hij schitterde als vernederde, slaafs verliefde partner van de laatste ter dood veroordeelde Britse vrouw in Dance with a Stranger (1985). In The Sweet Hereafter speelde hij een moreel ambigu personage dat de slachtoffers van een busongeluk schijnbaar belangenloos benaderde voor een schadeclaim. Als de controversiële, veeleisende trainer uit de sportfilm Chariots of Fire (1981) verhief hij zijn stem tegen de standencultuur van de Britse sportwereld. Zijn typering met onafscheidelijke strohoed was goed voor een Oscarnominatie.

Ian Holm bleek uiteindelijk even gedreven in Tolkien als in Shakespeare. In 1981 had hij het hoofdpersonage Frodo vertolkt in een hoorspel op de BBC-radio. Zijn vertolking in Peter Jacksons Lord of the Rings kreeg nog een verlengstuk in het veel minder gesmaakte The Hobbit-drieluik. Een zichtbaar verouderde Holm garandeerde de continuïteit tussen beide Tolkien-cycli. Het werd tevens ‘Bilbo’s last song’, zoals de titel van Tolkiens postume gedicht luidde. Ian Holm, Tolkien met Shakespeare-allure? † 19 juni

Beeld bovenaan: The Lord of the Rings

Geschreven door DIRK MICHIELS

Adieu Ian Holm (1931-2020)

Media: