Adieu Jonas Mekas

“Ik maak geen films, ik film. Ik ben een filmer”, zei Jonas Mekas ooit. Vandaag maakte Anthology Film Archives in New York bekend dat hun medeoprichter op 96-jarige leeftijd is overleden. Naar aanleiding van zijn 90ste verjaardag verscheen er een lijvige dvd-box. De bespreking daarvan hernemen we, als eerbetoon aan de gepassioneerd pleitbezorger voor avant-gardecinema en archivist van het persoonlijke leven.

Jonas Mekas groeit op in een landelijk dorp in Litouwen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog belandt hij samen met zijn broer Adolfas (1925-2011) in een Duits werkkamp. Na de oorlog leven ze vier jaar lang in een kamp voor ontheemde vluchtelingen, tot de VN hen naar Amerika stuurt. Mekas schrijft poëzie en verhalen, en zodra hij eind 1949 voet op Amerikaanse bodem zet begint hij zijn naaste omgeving te filmen. Het is de start van een obsessieve relatie met zijn Bolex-camera’s. Hij volgt filmlessen bij Hans Richter, avant-gardist van het eerste uur en eveneens artiest in ballingschap. Al snel bevindt Mekas zich in een bruisende scene van nieuwlichters. Stan Brakhage, John Cassavetes en andere Maya Derens werken – hoe divers ook – aan films die diametraal tegenover mainstreamcinema staan.

Aan branie ontbreekt het hen niet, aan aandacht in de pers en kansen om hun films te tonen wel. Mekas werpt zich als hun gangmaker op. In 1955 richt hij het tijdschrift Film Culture op en enkele jaren later schrijft hij voor Village Voice. Te vuur en te zwaard bepleit hij undergroundcinema. Zijn filmvertoningen monden uit in organisaties die de conservatie en distributie ervan moeten bevorderen.

Mekas staat aan de wieg van de New American Cinema Group, die zich in 1962 herdoopt in Filmmaker’s Cooperative, en de Anthology Film Archives. Die zijn en blijven van grote invloed, ook bij de oversteek naar Europa. Mét een opmerkelijke Belgische bijdrage. In de experimentele filmcompetitie op Expo 58 was de Amerikaanse avant-garde goed vertegenwoordigd. De volgende editie van het festival vindt in 1963 plaats in Knokke. Mekas zou in de jury zetelen en een selectie New American Cinema-films presenteren. Het festival zet ook Flaming Creatures van Jack Smith op het programma, maar de geplande vertoning gaat niet door wegens het vermeend obscene karakter van de film. Mekas stapt uit de jury en helpt enkele tumultueuze alternatieve screenings organiseren. In Village Voice doet hij verslag van de “stormachtige, verwarrende, ontgoochelende, trieste, hopeloze week”. Dat alles zet deze nieuwe golf experimentele cineasten wel op de kaart. Mekas’ relatie met festivalorganisator en directeur van het Belgisch Filmarchief Jacques Ledoux zal er trouwens niet onder lijden. In As I Was Moving Ahead Occasionally I Saw Brief Glimpses of Beauty (2000), op enkele korte films na de recentste uit de box, blijkt dat Ledoux in 1974 naar New York reisde om het huwelijk van Mekas bij te wonen. Decennia later noemt Mekas hem op de geluidsband “The sweet Ledoux”, deel van zijn momenten van geluk.

In al die jaren als ondernemend filmpromotor wijkt de camera nauwelijks van Mekas’ zijde. Hij ‘maakt’ de fictiefilm Guns of the Trees (1961), een portret van twee beat-koppels (dat niet tot de dvd-box behoort). De oudste geselecteerde film is The Brig (1964), een registratie van een toneelstuk over soldaten die op gewelddadige wijze tot gehoorzaamheid worden gedwongen. Midden de jaren zestig besluit Mekas zijn vele meters film, een kruising van poëtische vingeroefeningen en documentaire registraties, te verwerken tot dagboekfilms. De eerste is Walden (1969), waarvan de oorspronkelijke titel Diaries, Notes, and Sketches Mekas’ oeuvre samenvat. De film schetst de intieme kring van familie en vrienden, met veel aandacht voor de New Yorkse alternatieve scene in de tweede helft van de jaren zestig. Zijn volgende films graven dieper in het verleden. In Reminiscences of a Journey to Lithuania (1971) gaat hij zelfs voor het eerst naar Litouwen terug. Lost Lost Lost (1976) verhaalt zijn aankomst in de VS. Idyllische natuurbeelden, intieme momenten en Mekas’ woorden vormen een trip langs melancholie en levenslust. Een vitalistische montage zoekt naar het paradijs.

Boxset Jonas Mekas. Dis. voor Vlaanderen & Nederland: Moskwood

Dit artikel verscheen in Filmmagie 630, december 2012.

Beeld © Boris Lehman

Geschreven door BJORN GABRIELS

Adieu Jonas Mekas

Media: 

onomatopee