Adieu Lewis Gilbert

Bond of cockney? Bekend voor zijn Bondfilms imponeerde Lewis Gilbert (Londen, 1920 – Monaco, 2018) vooral met ‘Alfie’ (1966), ‘Educating Rita’ (1983) en ‘Shirley Valentine’ (1989), een drieluik waarin Britse dialecten en volkse personages een hoofdrol opeisten.

Film en theater omspanden zijn hele leven, van jeugdacteur in de jaren 20-30 tot de publicatie van zijn regisseursmemoires All My Flashbacks in 2010. Toch bleef Lewis Gilbert zijn leven lang opvallend low profile. De Britse cineast oordeelde dat zijn films voor zichzelf spraken. Voor hem was de regisseur een bescheiden ambachtsman. Discretie verzekerd, ondanks de drie Bondfilms You Only Live Twice (1967), The Spy Who Loved Me (1977) en Moonraker (1979), een juryprijs in Cannes voor Alfie in 1966 en ettelijke Oscarnominaties voor Alfie, Educating Rita en Shirley Valentine. Met deze laatste drie maakte Gilbert de Britse dialecten populair bij de Academy.

Zoals veel Britse regisseurs van zijn generatie leerde Gilbert het vak tijdens zijn dienstjaren op de filmafdeling van de RAF. Ook na de Tweede Wereldoorlog bleef hij Britse oorlogsfilms draaien. “De oorlog had een grote invloed op mijn leven. Logisch dat er daarna nog jarenlang films gedraaid werden, gebaseerd op ware feiten, om de heldenmoed van de soldaten te eren.” Deze visie zat verpakt in de propagandistische inslag van Albert RN (1953), The Sea Shall Not Have Them (1954), Reach for the Sky (1955) en Carve Her Name With Pride (1958). Alleen Sink the Bismarck! (1960) schopte het met de opwindend en accuraat verfilmde zeeslagen tot een echte oorlogsklassieker. Wel jammer dat de portrettering van de Duitse admiraal als onvoorwaardelijke nazi historisch niet juist was. De film bracht Gilbert alvast meer erkenning dan het Commonwealth-vehikel Ferry to Hong Kong (1959) met Orson Welles. De cineast beschreef zijn samenwerking met die veeleisende en grillige ster als de nachtmerrie uit zijn filmcarrière. Gilbert botste wel meer op zijn limieten als blockbusterregisseur. Ook de combinatie van seks, actie en historische setting in zijn verfilming van Harold Robbins’ bestseller The Adventurers (1970) was weinig opzienbarend.

Als Bondfilmer scoorde de Britse cineast dan weer wél. You Only Live Twice was een bijzondere Bond, vooral door het ongewone script van jeugdauteur Roald Dahl. The Spy Who Loved Me staat op meerdere lijstjes getipt als beste Bond van de seventies. Met Moonraker verdeelde Gilbert de 007-fans door Bond in de ruimte te katapulteren. Zoals generatiegenoot Guy Hamilton (1922-2016) genoot Gilbert het voorrecht om met zowel Sean Connery als Roger Moore te draaien. Hij zag duidelijk een verschil tussen beide interpretaties: “Connery boetseerde Bond naar zijn eigen imago: sexy, aantrekkelijk en macho met een cynisch kantje. Als hij iemand neerschoot, was die echt dood. Moore speelde meer de Bond uit de boeken van Fleming. Hij mikte op charme en vriendelijkheid. Ik denk niet dat het publiek dacht dat deze Bond ook echt doodde.”

Vitaal werd Gilberts regie pas toen hij zijn ervaringen in het Britse vaudevilletheater ging koppelen aan de vernieuwende invloed van Swinging London. In het typisch proletarische dialect van Nood-Oost-Londen liet Michael Caine als de hedonistische Alfie de h’s en de g’s weg in zijn getuigenis over zijn talrijke seksuele veroveringen. Tegelijkertijd twijfelde hij aan de waarde van dit zogezegd vrije bestaan. In Alfie laveerde Gilbert handig tussen victoriaanse reflectie en nieuwe moraal. Met het eveneens op een theaterstuk gebaseerde Educating Rita over een volkse kapster die fatsoenlijk leerde spreken, diepte hij de finesse van het Cockneydialect verder uit. In 1989 filmde hij het sluitstuk van dit succesrijke plebejische drieluik. Shirley Valentine was een vrouwelijke pendant van Alfie: een wat verlepte huisvrouw die in het Liverpoolse Scouse-dialect getuigde over haar duffe toestand, tot haar reis naar Griekenland haar bestaan opvrolijkte. Voor de drie films slaagde Gilbert erin Brits acteertalent bij de producenten door te drukken om zo het eigen karakter van het theaterorigineel te behouden. Zowel Michael Caine (de studio’s stelden Tony Curtis voor als Alfie), Julie Walters (de Amerikaanse markt castte eerst Dolly Parton voor Educating Rita) als Pauline Collins (Shirley Valentine uit het theater) wisten de sociale inslag meesterlijk te respecteren in Gilberts meest memorabele filmbijdragen uit zijn lange carrière. + 23 februari

Geschreven door DIRK MICHIELS

Adieu Lewis Gilbert

Media: