Adieu Ryszard Bugajski (1943-2019)

In het kielzog van de democratiseringsgolf door de vrije vakbond Solidarność was de in Warschau geboren Ryszard Bugajski een hardliner van de kritische ‘cinema van de morele onrust’ uit de Poolse late jaren 70 en vroege jaren 80. Als reactie op de jarenlange indoctrinatie bleef hij volharden als politiek filmer.

Bevriend met sterregisseurs Krzysztof Zanussi en Andrzej Wajda schudde hij in 1982 het Poolse geweten wakker met de iconische verzetsfilm Przesłuchanie/Interrogation over mensonterende stalinistische opsluitingspraktijken door het Poolse regime. De film speelde in de vroege jaren 50, maar was een niet mis te verstane metafoor voor gelijkaardige toestanden onder de pas uitgeroepen staat van beleg door generaal Wojciech Jaruzelski in 1981, toen Solidarność verboden werd en de democratische hervormingen teruggeschroefd werden.

Bugajski’s onvrede met het communisme vormde de bepalende factor in zijn carrière. “Dat systeem was alomtegenwoordig; het zat als lijm in het dagelijks leven. Het was op school, op het werk, in de theaters en bioscopen. Dus worstelde ik voortdurend met dat onzichtbare mechanisme dat mijn leven beheerste. Misschien omdat het mijn aard is om ten koste van alles vrij te zijn”, formuleerde hij zelf zijn dissidentie. Het was vaak een riskant kat-en-muisspel om zijn films vertoond te krijgen. Jaruzelski’s militaire junta lustte Bugajski’s meesterwerk Interrogation rauw, maar de lepe cineast was de censoren te snel af. Hij hielp stiekem illegale VHS-kopieën te lekken naar een breder publiek voor vertoningen in kerken en ondergrondse filmcircuits. De officiële bioscooprelease volgde pas in 1989, na de ontbinding van het Oostblok. In de euforie van de val van het IJzeren Gordijn bekroonde Cannes in 1990 Wajda’s muze Krystyna Janda voor haar scherpe vertolking in Interrogation van de vrouw die vernederd en gemarteld werd voor misdaden die ze nooit had gepleegd.

In de tussentijd leefde Bugajski in ballingschap in Canada. Met bijdragen aan de anthologieseries The New Alfred Hitchcock Presents en The New Twilight Zone oefende hij zich in de westerse televisiesmaak. In beide toonaangevende series van de eighties was er voldoende ruimte voor de eigen signatuur van de gastcineast van dienst. Bugajski’s rebelse temperament dreef opnieuw boven in Clearcut (1991). In deze ecologische film maakte hij een vuist tegen de bomenkap in de Canadese indianenreservaten. Met zijn ondertoon van respect voor de inheemse cultuur kreeg de film een cultstatus bij indigenous people en hun voorvechters.

Bij zijn definitieve terugkeer naar Polen in het midden van de jaren 90 nam Bugajski de politieke draad weer op. Jarenlang verzorgde hij de nieuwsregie op de Poolse publieke omroep. Trouw aan Solidariteit herdacht hij de arbeidersstaking van 1980 met de groepsfilm Solidarność, Solidarność … (2005). Met het eigentijdse Gracze (1995) draaide hij een verkiezingsthriller over de presidentiële campagne van Lech Wałęsa in 1990, tegen de bemoeienissen van de KGB in. Vooral met Układ zamknięty/The Closed Circuit (2013) knalde hij raak. De film was een aanklacht tegen de economische hebzucht en de politieke corruptie in het huidige Gdansk, waar jonge ondernemers botsten met het oude machtsapparaat. Bugajski schetste een kritisch beeld van de snelgroeiende Poolse economie. Een ontluisterende kroniek, die parallellen opriep met de economische machtsstrijd in Rusland in het Poetintijdperk.

De pleitrede van de eerste postcommunistische premier Tadeusz Mazowiecki legde Bugajski radicaal naast zich neer. Mazowiecki oordeelde dat het tijd werd om een ​​streep te trekken onder het verleden. Met films over het Poolse verzet in de Tweede Wereldoorlog (General Nil, 2009) of over de folterpraktijken in het stalinistische Polen (Zaćma /Blindness, 2016) deed Bugajski het omgekeerde. Zo tekende hij in Śmierć Rotmistrza Pileckiego/The Death of Captain Pilecki (2006) het portret van een heldhaftige Poolse officier in Auschwitz die de meeste Polen door de jarenlange geschiedenisvervalsing amper kenden. Pilecki zette een netwerk op om informatie over dat concentratiekamp naar de Poolse regering in ballingschap te smokkelen. Het communistische regime had altijd alle informatie over deze Poolse regering in het Londense Chelsea uit het collectieve geheugen gebannen. Als compromisloos politiek filmer koos Ryszard Bugajski in zijn consistente oeuvre bewust voor de rechtzetting van de geschiedenis, na jarenlange communistische indoctrinatie. † 7 juni

Beeld: Ryszard Bugajski op de set van 'Zaćma' (2016)

Geschreven door DIRK MICHIELS

Adieu Ryszard Bugajski (1943-2019)

Media: 

onomatopee