Adieu Volker Spengler (1939-2020)

Volker Spengler was een beer van een vent. Uiterlijk was hij struis en log, maar voor de camera’s kon hij heel kwetsbaar en vrouwelijk zijn. Cineast Werner Fassbinder accentueerde dit facet in zijn rol van transseksueel Elvira in ‘In einem Jahr mit 13 Monden'.

Spengler speelde in een tiental films van Fassbinder, van Mutter Küsters' Fahrt zum Himmel (1975) en Satansbraten (1976) tot Die Sehnsucht der Veronika Voss (1982) en de televisieserie Berlin Alexanderplatz (1980). Toch was het de rol van transgender in In einem Jahr mit 13 Monden die zijn carrière tekende. De acteur liet een diepe indruk na als de laaggeschoolde Erwin Weishaupt, die zijn persoonlijkheid als man opgaf uit liefde voor een ex-nazi. Als artistieke ode aan zijn overleden vriend Erwin Meier staat In einem Jahr mit 13 Monden geboekt als Fassbinders meest persoonlijke film. In een schitterende scène voor het slachthuis waar Elvira ooit als man werkte, veruiterlijkte Spenglers personage Fassbinders rouw. Terwijl het vee werd gekeeld, schreeuwde Elvira met rauwe stem en uitpuilende ogen haar ellende en verlatenheid uit omdat haar vriend haar had verlaten.

 Berlin Alexanderplatz (Spengler links) © picture alliance / United Archives

In het gevarieerde oeuvre van Fassbinder leek de ene rol nooit op de andere. In Die dritte Generation (1979) ruilde Spengler de duistere poëzie uit In einem Jahr mit 13 Monden in voor een zwartgallige kijk op de ideologische ontwrichting van de toenmalige West-Duitse Bondsrepubliek. Hij vertolkte er het centrale personage van de agent-provocateur van een subversieve cel, geïnspireerd door Die Welt als Wille und Vorstellung van 19de-eeuwse cultuurpessimist Arthur Schopenhauer. Met brilletje typeerde hij gevat de salonrevolutionair, die de andere terroristen manipuleerde om hen de directeur van een ICT-bedrijf te laten ontvoeren. De film verwoordde Fassbinders grimmige twijfels over de relevantie van de acties van de Rote Armee Fraktion in de jaren 70.

Ook na de dood van zijn mentor in 1982 bleef Volker Spengler het gedachtegoed van zijn geestverwant trouw. Dat bleek uit de schitterende monoloog die hij tijdens de opvoering van Shakespeares Der Kaufmann von Venedig in Frankfurt hield met fragmenten uit Fassbinders fel gecontesteerde Der Müll, die Stadt und der Tod. In Frankfurt, waar Fassbinder ooit intendant van het Theater am Turm was, rehabiliteerde hij het toneelstuk dat in 1974 een rel had ontketend over vermeend antisemitisme.

In tegenstelling tot de andere vaste acteurs van Fassbinder bleef Spengler alert voor nieuwe uitdagingen. In het oeuvre van cineast en theatermaker Christoph Schlingensief trof hij een al even eigenzinnige filmtaal aan als bij zijn ontdekker. Spengler verzamelde de oude Fassbinder-garde voor een vertolking in Schlingensiefs Die 120 Tage von Bottrop (1997),een vrije remake van Pasolini’s Salo Salò (1975). De acteur werd de spil van Schlingensiefs provocerende Duitslandtrilogie.  Met 100 Jahre Adolf Hitler – Die letzte Stunde im Führerbunker (1989) draaide hij een sarcastische trashversie van Hitlers laatste dagen in de bunker. Met een filmische knipoog naar Tobe Hoopers cultfilm The Texas Chain Saw Massacre (1974) vertolkte hij in Schlingensiefs Wende-satire Das deutsche Kettensägenmassaker (1991) een West-Duitse slager met kettingzaag, die zijn Oost-Duitse landgenoten tot worst draaide. Als horrorparodie op de Duitse eenmaking miste de film zijn effect niet. Dat deed ook hun toneelversie Rosebud in 2001 niet, waarin ze de balans opmaakten van de relatie tussen media en politiek na tien jaar Duitse eenheid.

Zijn hele carrière lang voelde Spengler zich aangesproken door personages die de beschadigde ‘Deutsche Geist’ weergaven. Met de films van Fassbinder en Schlingensief ontpopte hij zich tot een van de meest controversiële figuren uit het Duitse culturele landschap. Voortdurend spuwde hij zijn gal tegen de blijvende fascistoïde trekken van zijn  samenleving. De vertolking van Hermann Göring in Volker Schlöndorffs Der Unhold (1996) kaderde hierin, maar evengoed zijn medewerking als verteller in Thomas Heises documentaire Die Lage (2012) over het bezoek van paus Benedictus XVI aan Duitsland.

 Der Unhold © Imago images/United Archives

Volker Spengler was een begenadigd toneelacteur met veel charisma. De Duitse Jan Decleir, zeg maar. Op de planken van de Berlijnse Volksbühne werkte hij met regisseurs zoals Wolfgang Engel, Frank Castorf en René Pollesch die in pure Fassbinder-traditie theoretisch discours koppelden aan creatieve theatervorm.  “Als hij op het toneel verscheen stopte alles. En je vroeg jezelf af: hoe kun je zo gracieus bewegen met de gestalte van een olifant?” schreef Der Tagesspiegel bij zijn overlijden. De herinnering aan Spenglers personage uit In einem Jahr mit 13 Monden bleef ook in zijn toneelwerk duidelijk nazinderen. Met dit verschil weliswaar: Spengler overleed in 2020, een jaar met twaalf manen. † 8 februari 2020

Beeld boven: In einem Jahr mit 13 Monden

Lees ook het Adieu-artikel over Kirk Douglas († 5 februari 2020) in print. 

Geschreven door DIRK MICHIELS

Adieu Volker Spengler (1939-2020)

Media: 

onomatopee