Alita: Battle Angel

Speelse actiecinema. Dat is, van ‘El Mariachi’ over ‘Planet Terror’ tot ‘Machete Kills’, de specialiteit van Robert Rodriguez. Daarnaast heeft hij een boontje voor manga. Vandaar dat zijn vriend James Cameron aan Rodriguez dacht toen zijn ‘Avatar’-franchise hem verhinderde ALITA: BATTLE ANGEL te maken. Het levert een brok emotionele, kinetische cinema op.

De making-of van ALITA: BATTLE ANGEL zet meteen de puntjes op de i. “ALITA is James Camerons baby,” benadrukt Robert Rodriguez. “Hij is er al twintig jaar mee bezig en als fan van zijn werk wou ik dat mijn film zijn stempel droeg.” Tegelijk laat producent Jon Landau, die van in het prille begin bij het project betrokken was, weten dat de makers een nieuwe franchise op het oog hebben: “ALITA: BATTLE ANGEL is een oorsprongsverhaal over een jonge, vrouwelijke protagonist die ter wereld komt en zichzelf ziet als een onbelangrijk iemand. Ze ontdekt dat er een held in haar schuilt.”

De Cameronfabriek, die na Avatar (2009) de volgende tien jaar nog vier sequels daarop van de band zal laten rollen, draait dus volop. Met dank aan de immer hyperactieve en overenthousiaste Robert Rodriguez (El Mariachi-trilogie, Spy Kids-reeks, From Dusk Till Dawn). Hij is een vakman die startte als striptekenaar en zich reeds vlot thuis toonde in zowel het universum van Frank Miller (Sin City) als dat van Quentin Tarantino (Planet Terror, Machete, Machete Kills). Zoals verwacht bezit ALITA: BATTLE ANGEL een hoog fun-gehalte, maar onverwacht levert dit popcornvertier ook sterke cinema op: gedreven door emoties, actierijk, dramatisch en grappig. Met een krachtige en complexe protagonist die met haar Bambiachtige cyborgogen knipoogt naar #FemaleEmpowerment.

Dystopische manga
ALITA: BATTLE ANGEL is gebaseerd op Gunnm, een sombere en melancholische manga die de Japanse scenarist en tekenaar Yukito Kishiro begin jaren 90 ontwikkelde. Hoofdpersonage Gally (omgetoverd tot Alita dankzij een motioncaptureperformance van actrice Rosa Salazar) is een robotmeisje dat zonder dat ze het weet een soldaat is. Ze vertoeft in een 26ste-eeuws, postapocalyptisch cyberpunkuniversum waar na een verwoestende oorlog tussen Aarde en Mars de opdeling tussen haves en havenots letterlijk vertaald werd in een hoog in de lucht zwevende stad voor rijken (Zalem) en een stad op de grond (Iron City) als toevluchtsoord voor paria's.

Gunnm (1990-1995)

Robottechnicus Dyson Ido (Christoph Waltz), die cyborgs opereert en veelgevraagd is omdat mensen snel ledematen verliezen in deze gewelddadige wereld, vindt de letterlijk uit de lucht gevallen Alita op een stort (Zalem recycleert zelf niet). Haar menselijke hersenen blijken nog te werken en Ido, die ook bijklust als premiejager, wekt de cyborg opnieuw tot leven. Daarbij modelleert hij haar naar zijn overleden dochter. Terwijl Alita verliefd wordt op Hugo (Keean Johnson), een jongen van vlees en bloed die werkt voor Vector (manager van de brutale sport motorball en vazal van Zalems grote leider Nova), ontdekt ze dat ze eigenlijk een vechtmachine is. En een alien.

De herboren Alita leert met naïef enthousiasme haar nieuwe leefwereld kennen. Deze kennismaking loopt via de blik en de smaak, via het observeren van bewoners en het proeven van sinaasappelen en chocolade. (Wie die chocolade zelf wil proeven, kan aan de slag met de als extra toegevoegde kookles 10 Minute Cooking School: Chocolate, een vervolg op Rodriguez’ 10 Minute Film School-reeks.) Ook haar 'vader' Ido, een personage dat overduidelijk herinnert aan Pinokkio’s Geppetto, introduceert haar in de wereld. Al heeft Alita vele vaders. Te beginnen met mangameester Yukito Kishiro, die complexloos inspiratie sprokkelde bij onder meer Metropolis, Rollerball, Blade Runner en The Fifth Element. Gevolgd door James Cameron, die de mangareeks ontdekte in de jaren 90 en een lijvig scenario schreef, en Robert Rodriguez, die het in development hell gesukkelde project adopteerde.

Van Japan naar Hollywood
In de making-of vertelt Yukito Kishiro hoe graag hij filmmaker was geworden. Helaas waren in Japan de budgetten te beperkt om zijn visuele verhalen te verfilmen. Gelukkig stortte James Cameron zich op het project. Samen met Laeta Kalogridis schreef hij een scenario en reeds in 2005 liet hij artwork ontwikkelen (indrukwekkend zoals blijkt uit het bonusmateriaal) om de look vast te leggen. “Mijn reactie was heel emotioneel toen ik Kishiro’s manga leerde kennen”, bekent Cameron. “Ik reageerde er sterk op omdat mijn jongste dochter destijds vrij jong was. En ik zag het als een geweldig verhaal over vrouwelijke emancipatie. Met Jon Landau gingen we achter de rechten aan, in het besef dat het een heel rijke serie mangaboeken was met een personage en een wereld die geknipt zijn voor een film of een filmserie.”

“Is het magie?” vraagt Alita wanneer ze Zalem in de lucht ziet zweven. “Nee, iets veel belangrijker: technologie!” antwoordt Ido. Met zijn passie voor technologie vond Cameron in de manga “een interessante wereld met cybertechnologie”, maar ook “cyborgs die niet als slecht worden gezien”. Kishiro onderstreept dat sciencefiction meestal de nadruk legt op de tristesse en de tragedie van cyborgs, maar dat hij ze zag als wezens die moeten leren leven en denken als mensen. Dat werd zijn thema en obsessie. Cameron voegde er zijn stokpaardje, “een simpel Romeo & Julia-gegeven”, aan toe. Zijn Alita is duidelijk tegen Hugo: “I'd do whatever I had to for you. I'd give you whatever I have. I'd give you my heart.” Wat ze ook letterlijk doet.

James Cameron besefte dat de motioncapture op punt moest staan om deze film te kunnen maken. Hij richtte zijn productiebedrijf Lightstorm op met de bedoeling Avatar en ALITA: BATTLE ANGEL gelijktijdig op te starten en zo de ontwikkelingskosten te beperken. “Het lag niet vast welke film we eerst zouden maken”, aldus Cameron. “Het werd Avatar omwille van puur technische redenen.” Toch gaf hij ALITA: BATTLE ANGEL niet op: “Ik had altijd het idee dat ik er ooit aan zou toekomen. Tot het grote succes van Avatar en wat er in de echte wereld misgaat met betrekking tot inheemse rechten, klimaatverandering en milieuproblemen me duidelijk aangaf dat ik Avatar-films moest blijven maken.”

Van Cameron naar Rodriguez
ALITA: BATTLE ANGEL dreigde dus op de plank te blijven liggen. “Ik had onbewust besloten het aan een ander door te geven, maar alleen de juiste filmmaker”, zegt Cameron. Hij wou zijn vriend Robert Rodriguez wel de kans geven, op voorwaarde dat hij uit Camerons zeshonderd pagina’s lange scenario een werkbaar script kon distilleren. Rodriguez koos ervoor het niet te herschrijven maar te herwerken, want: “Je herschrijft geen Cameronscenario.” Zijn intentie was zo dicht mogelijk bij Camerons stijl en thema's te blijven (“Er zijn al genoeg Rodriguezfilms, maar onvoldoende Cameronfilms.”). Rodriguez leverde een scenario van 130 pagina's af dat volgens Cameron het verhaal was dat hij wilde vertellen, “met alle kernthema's en sleutelmomenten van de personages”.

James Cameron & Robert Rodriguez

“Toen ik Sin City maakte, deed ik dat ook vanuit het perspectief van Frank Miller en hier wou ik zo veel mogelijk een James Cameronfilm maken”, zegt Rodriguez. “Daarom heb ik de mangawereld ook op fotorealistische wijze benaderd.” Ondanks zijn individualistische DIY-manier om goedkoop en onafhankelijk films te maken is Rodriguez geen narcistisch auteur. Hij werkt goed samen met anderen en past zich als een kameleon aan een project. “Camerons aanpak is verankerd in de realiteit”, stelt Rodriguez. “Hij meent dat fantasy en sciencefiction beter werken wanneer ze verbonden zijn met realistische elementen die het fantastische aspect geloofwaardig maken.”

Cameron wil volgens Rodriguez geloven in beelden, terwijl hem dat onverschillig laat: “Ik bekijk beelden meer vanuit een postmodern perspectief. Ik amuseer me met beelden, speel ermee, bewerk ze en gebruik ze op een andere manier. Cinema is voor mij fundamenteel verbonden met het kunstmatige. Niet met geloofwaardigheid en realisme. Een realistisch drama maken interesseert me niet.” Dat ALITA: BATTLE ANGEL realistisch oogt en meer fysieke en emotionele cinema is dan we van de regisseur van barokke fantasieën als Once Upon a Time in Mexico gewoon zijn, is dan ook een gevolg van Rodriguez' keuze om dicht bij zijn opdrachtgever te blijven. “Robert was respectvol voor wat ik geschreven had en voor de wereld van Kishiro,” zegt Cameron, “maar hij is ook niet bang om het van hem te maken. Ik wou hem zo veel mogelijk creatieve ruimte geven en vertoonde me dan ook amper op de set.”

Focus op de verliefde cyborg
De stempel van Rodriguez merken we aan de summiere wijze waarop hij de context schetst. Cameron geeft toe steeds duidende verhalen uit te werken om het voor zichzelf geloofwaardig te houden. Ook al worden ze niet letterlijk gebruikt. Hoe grondig dat wel kan gebeuren blijkt uit enkele bonusdocumentaires die de voorgeschiedenis ('The Fall'), de stad, de sport motorball en het 'cyborg zijn' omstandig belichten.

Dergelijke informatie kiepert Rodriguez genadeloos over boord. Zijn aandacht gaat meer naar het choreograferen van lichamen in beweging. Van de strijder Alita, maar ook van haar tegenstanders in bargevechten, races en andere confrontaties. Daarbij richt Rodriguez zich vooral op het fysieke aspect, op tragiek en hevige emoties. De finale en fatale val van een verhakkeld lichaam tijdens een vruchteloze tocht naar boven citeert trouwens letterlijk het moment waarop het personage van Leonardo DiCaprio in Camerons Titanic in het ijskoude water verdwijnt.

Er is een sociaal aspect aan deze dystopie, maar de uitbuitings- en uitsluitingsmechanismen van een ongelijke maatschappij worden minder goed uitgespit dan in Elysium (Neill Blomkamp, 2013). De focus van ALITA: BATTLE ANGEL is Alita zelf. “Ze staat voor een zekere vrouwelijke kracht die we nodig hebben”, stelt Cameron. “Haar spirituele, psychologische en fysieke kracht boeit me. Ik hou van Alita omdat ze absoluut onbevreesd is. Het maakt niet uit hoe groot de tegenstander is, of hoe machtig of gewelddadig, ze gaat er gewoon recht op af.”

Alita is sterk en haar onschuld is vertederend, maar ook ambigu en complex, en verbonden met onzekerheid en mysterie. “I'm not your daughter. I don't know what I am”, bekent ze aan Ido. Alita wil zich goed in haar vel voelen en aanvaardt uiteindelijk haar aangepaste zelfbeeld en nieuwe huid/harnas. In een sublieme scène zie je hoe haar gedachten vormgeven aan haar silhouet, hoe haar CGI-transformatie een nieuwe verschijningsvorm oplevert. Dat gebeurt heel sensueel en fysiek. Zoals de cyborg zich voordien al op fysieke wijze de mensenwereld had toegeëigend. Door sinaasappelen en chocolade te eten, door te rolschaatsen, door objecten te betasten.

Kunstmatig en menselijk
De oorlogsengel blijkt een ambivalent wezen, zowel kunstmatig als echt, zowel robot als mens. Net als Alex Garlands Ex Machina (2015) speelt ALITA: BATTLE ANGEL met het idee van authentieke emotie gecreëerd door machines. Alita lijkt op een mens maar ook weer niet. Haar enorme ogen geven aan dat ze anders is en wekken zowel sympathie als afkeer op. Terwijl motioncapture ervoor zorgt dat er een geest schuilt in de digitale cyborg via een actrice die haar blik, gebaren en glimlach leent aan haar kopie.

Zo duikt het concept uncanny valley (griezelvallei) op dat in de jaren 70 werd ontwikkeld door roboticaprofessor Masahiro Mori. Volgens hem worden mensen banger van robots naarmate ze meer op ons gaan lijken, naarmate ze meer rivalen worden. Om een affectieve band tussen de mens en zijn cyborgdubbelganger te doen ontstaan, dienen niet de gelijkenissen maar de verschillen te worden benadrukt. Daarvoor zorgen de te grote ogen van Alita. Die zijn een spiegel van haar ziel en verraden een zowel gewelddadige als gevoelige persoonlijkheid.

Alita is artificieel, maar laat zien wat het betekent een mens te zijn. Een mens met een lichaam en emoties, met gevoelens van pijn, plezier, liefde en verlies. Alita transformeert zich in zo’n mens, maar blijft ook een robot. Dat wringt en voelt griezelig aan. Uncanny. De kus van Alita en Hugo, van een digitaal wezen en een acteur van vlees en bloed, trekt dit bevreemdende gevoel van fascinatie en angst door naar twee soorten filmbeelden. We zitten daarbij tegelijk op vertrouwd en onbekend terrein, met enerzijds romantische clichés en anderzijds nieuwe creaties. Dat maakt dit bezoek aan de griezelvallei verwarrend, opwindend en prikkelend. Daarom keren we graag terug naar het universum van ALITA: BATTLE ANGEL.

FILM: **** / EXTRA'S: **** (documentaires, artworkcompilatie, scène-analyse, 10 Minute Film School: Making Chocolate)

Themastukken en meer besprekingen van films op dvd, VoD en blu-ray, vind je in de rubriek 'Huisbios' in het tijdschrift Filmmagie.

Geschreven door IVO DE KOCK

Alita: Battle Angel

Regisseur: 
Muziek: 
Productiejaar: 
2019
Distributeur: 
20th Century Fox

Media: