Ans Mertens over filmen in de vrije tijd

Tijdens het Antwerpse festival Visite toont Ans Mertens – niet toevallig op een zondag – de nieuwste film in haar onderzoek naar hedendaagse vrijetijdscultuur. Voor SUNDAY filmde ze op de ‘zevende dag’ de wandelaars op de Kalmthoutse Heide. Maakt dat van haar een zondagsfilmer?

In haar eigen vrije tijd naast een job in de horeca voert filmmaker Ans Mertens een artistiek onderzoek naar hoe we onze tijd naast het werk invullen. As I Walk At Leisure (2018, 11’) filmde ze aan de trappen van het Beursgebouw in centrum Brussel. Toeristen en plaatselijke passanten schuiven door het beeld, verrast door de filmmaker die aan het werk is, terwijl ook zij de filmmaker (en de kijker) weten te verrassen. Tijdens de WK-gekte vorige zomer ging Mertens op in de publieke vertoningen van Rode Duivelswedstrijden in Antwerpen. For Now, I Play Along (2018, 10’) documenteert het massa-enthousiasme dat even piekte in collectief bijgewoonde evenementen. De filmmaker kijkt naar mensen die kijken. Meer van op een afstand doet ze dat ook in SUNDAY (2019, 10’), waarin ze wandelaars filmt die de Kalmthoutse Heide bezoeken op de zogenaamde wekelijkse rustdag. Mertens’ ‘manier van werken’ is doordrongen van een reflectie op de status van de kunstenaar als iemand die zich tijd toe-eigent. Zelf zoekt ze in haar vrije tijd de leegte op, een lege tijd zonder verplichtingen waarin ze de vrijheid heeft om artistiek onderzoek te doen naar een deel van onze tijdsbeleving waarin we – ondanks het ‘ontspannende’ karakter ervan – steeds vaker tegen de klok lijken te racen volgens rigide structuren.

Met SUNDAY zet je je verkenning van de vrijetijdscultuur verder door. De titel en het onderwerp doen denken aan de prachtige, korte documentaire Dimanche van Edmond Bernhard, die in de jaren 60 een zondag in Brussel filmde. Hij stond aan het begin van de moderne vrijetijdscultuur, jij filmt die vandaag. Wat zette je aan om precies nu vrije tijd te onderzoeken?
ANS MERTENS Dimanche heb ik nooit gezien, maar dat ga ik zeker doen. Die film lijkt helemaal aan te sluiten bij mijn onderzoek. Voor mij begon dat bij het gevoel dat ik als kunstenaar de vrije tijd moet claimen. Ik beschouw ‘vrije tijd’ dan als een heel breed concept: tijd vrij van werk, verplichtingen of verwachtingen. Als maker heeft dat ook een productionele kant: SUNDAY is gefilmd op mijn vrije zondagen op de Kalmthoutse Heide, gefinancierd met het vakantiegeld dat ik uitbetaald kreeg door het eetcafé waar ik in dienst ben. Het is belangrijk voor mij om in de tijd wanneer ik daar niet werk met artistiek onderzoek bezig te zijn. Daarbij heb ik gemerkt dat vrije tijd vandaag niet meer de connotatie van vrijheid heeft: er hangen veel verwachtingen aan vast en het lijkt wel alsof we in het weekend op dezelfde manier productief willen zijn als tijdens de werkweek. Dat keert ook terug in de reeks van drie films. Ik stelde me de vraag wat mensen eigenlijk doen met de vrije tijd naast hun werk en ik merkte dat ik dat zelf op een heel andere manier invul. Bij mij heeft het veel meer te maken met leegte, met het creëren van een lege tijd, zonder de verwachtingen van sociale contacten of belevenissen die je moet hebben ervaren. De keuze om specifiek op zondag te filmen refereert ook aan het idee van een dag zonder verplichtingen, zeker nu de religieuze verplichtingen zijn weggevallen. Wel heeft zondag nog altijd een soort ‘heilige’ status, meer dan zaterdag, wanneer mensen bijvoorbeeld gaan winkelen of andere verplichtingen hebben. Zondag trekken we de stad uit om te bezinnen, vaak omringd door familie of vrienden. Al kondigt zondag ook opnieuw de werkweek aan.

Beschouw je jezelf dan als een zondagsfilmer, naar analogie met de zondagsschilder?
A. MERTENS Ja, in zekere zin wel. Ik probeer ook met de connotaties daarvan te spelen. Ben ik een zondagsfilmer omdat ik op zondag film? Tijdens het monteren van SUNDAY viel het me op dat mijn camerabewegingen soms iets hebben van de pans die amateurfilmers maken om bepaalde zaken in bijvoorbeeld hun tuin te laten zien. Het doet je afvragen wat iemand tot kunstenaar maakt? Zo kwam ik op de Kalmthoutse Heide veel vogelspotters tegen; zij filmen en fotograferen ook, met indrukwekkend materiaal, op hun vrije dag. Het onderscheid is vaag.

Sunday

In je films duik je meermaals zelf op als een schaduw in beeld. Maakt dat deel uit van je artistieke strategie?
A. MERTENS In mijn twee vorige films zat de ik-persoon al in de titel (For Now, I Play Along; As I Walk At Leisure, nvdr) en dat was een bewuste keuze. Mijn films hebben het karakter van tijdsdocumenten, maar zijn in de eerste plaats documenten van mijn persoonlijke tijd. Het gaat om mijn observaties, mijn tijdsbesteding. En die overlapt op het moment dat ik film met de mensen die ik observeer. Daaruit groeide organisch dat ik mijn eigen kijkende blik ook in het beeld zichtbaar wilde maken.

De Kalmthoutse Heide was ook in het verleden een vrijetijdsbestemming, bijvoorbeeld voor de 19de-eeuwse Antwerpse burger die de stad ontvluchtte. Neem je zulke historische elementen mee in je artistiek onderzoek?
A. MERTENS Ik koester in ieder geval diezelfde romantiek. Als maker en tegelijkertijd wandelaar op de Heide heb ik gemerkt dat er rond het natuurgebied een infrastructuur is ontstaan in het teken van het landschap zoals dat er vroeger zou hebben uitgezien, voor de menselijke aanwezigheid. Als je er langer naar kijkt, valt je echter op dat er heel weinig van het oorspronkelijke is overgebleven. Elementen die daarop wijzen, zoals paden, paaltjes, banken of een parking, zijn subtiel aanwezig. Die hele structuur, ook met de brasserieën errond, maakt de Heide voor mij zo interessant. Het is echt een zondagsbestemming, vandaag nog steeds.

Het Beursplein in Brussel, waar je As I Walk At Leisure hebt gefilmd, is een heel andere vrijetijdsstructuur. Die de laatste jaren ook een plek is geworden van protest, herinnering en samenkomst, onder meer na de terroristische aanslagen in Brussel.
A. MERTENS Bovendien heeft het Beursplein de laatste jaren een grote transformatie ondergaan. Toen ik er begon te filmen, waren de werken daar net gestart en werd de straat afgezet, waardoor er een soort plein ontstond. Maar lange tijd bevond dat zich in een tussenfase: het was nog altijd tegelijk een straat, een toeristische plek en een ontmoetingsplaats voor locals. Ondertussen heeft het plein een heel ander, veel minder diffuus karakter. Wat weergeeft hoezeer steden plekken een vastgepinde identiteit proberen te geven.

Je hebt ervoor gekozen om die verschillende functies van het Beursplein niet samen in je film te stoppen.
A. MERTENS Het historische of politieke karakter belicht ik nauwelijks. Ik ben niet zozeer geïnteresseerd in de uitzonderingstoestand of het spektakel, maar wel in het dagelijkse karakter van de plaats. De functies van het Beursplein als toeristische bezienswaardigheid, doorgangsweg of ontmoetingsplaats legde ik wel in de film. Al verklapt ook de infrastructuur van een plaats een politiek: het Beursplein wordt daarbij vooral een toeristische bezienswaardigheid en verliest zijn status als vrijzone. Ook de Kalmthoutse Heide is meer een gecultiveerde plaats ter dienste van onze vrije tijdsbesteding dan een verwilderd landschap. In geen van mijn films geef ik de historische context mee of zelfs nauwelijks iets van mijn persoonlijk onderzoek over vrije tijd. Ze zijn vooral observaties van wat er op een specifiek moment plaatsvindt en waar ik getuige van ben. Heel vluchtig eigenlijk. Daarbij vind ik het belangrijk om mijn films op 16 mm te maken. De vluchtige beelden van As I Walk At Leisure had ik ook op een iphone kunnen filmen, maar toch vind ik dat de gewichtigheid en de kostbaarheid van het materiaal nodig waren om de momenten te transformeren tot iets blijvends.

Heeft dat ook te maken met een aandacht die je jezelf als maker dan oplegt?
A. MERTENS Het werkt in beide richtingen. Als maker weet je dat je met een Bolexcamera voor elk fragment slechts twintig seconden hebt. Die tijdsdruk brengt een kostbaar karakter met zich mee. Bij het kijken, zowel voor mezelf als voor de kijker, is er dan weer een bepaalde abstractie. De beelden hebben niet de scherpte en de details die we vandaag gewoon zijn (met digitale camera’s, nvdr). Bovendien abstraheert het zwart-wit in As I Walk At Leisure nog extra; het creëert bijkomende contrasten.

Sommige filmmakers hebben ook een vorm van fetisjisme voor pelliculefilm. Wat op zich geen meerwaarde is.
A. MERTENS Slechts een van de films, For Now, I Play Along, heb ik op 16 mm afgewerkt en zo ook vertoond, op een tentoonstelling in Extra City in het najaar van 2018. De andere heb ik digitaal afgewerkt. For Now, I Play Along had dat ook nodig: ik filmde de beleving van het wereldkampioenschap voetbal twee weken lang in Antwerpen. Dat evenement was in die periode heel erg aanwezig, maar toen ik de film na de zomer toonde, was er eigenlijk niemand nog mee bezig. De 16 mmfilm heeft dan de kwaliteit van een document gegeven aan dat vluchtige event.

As I Walk At Leisure

As I Walk At Leisure aan de Beurs in Brussel en SUNDAY op de Kalmthoutse Heide zijn zichtbaar aan een bepaalde plaats verbonden. Bij For Now, I Play Along film je de aanwezigen op de publieke vertoningen van de wedstrijden en de gigantische schermen van heel dichtbij, maar de locatie zelf blijft onduidelijk.
A. MERTENS Daar is inderdaad de plaats minder duidelijk. Ik heb gefilmd op de Dageraadplaats en aan de Scheldekaaien, waar zogenaamd het grootste scherm van Europa stond. De specifieke plek in de stad speelde daar niet zo’n belangrijke rol, maar wel het collectieve evenement.

De manier waarop je mensen filmt, is telkens anders. Heel dichtbij dus in For Now, I Play Along, afwisselend dichtbij en op een afstandje volgend in As I Walk At Leisure en op nog grotere afstand in SUNDAY, waarin wandelaars op de Heide vaak verdwijnende kleurenvlekken zijn.
A. MERTENS Elke film had een andere aanpak nodig. Tijdens de vertoningen van het voetbal op de grote schermen voelde ik dat ik tussen de toeschouwers wilde staan. Vandaar ook de titel For Now, I Play Along. Ik was een van de toeschouwers en keek zelf ook naar de schermen.

Met je camera volg je de beweging van de televisiecamera op het scherm dat je filmt. Heb je het sportspektakel via televisie dan ook beschouwd als een onderdeel van de vrijetijdscultuur?
A. MERTENS Ja, zeker. Vooral het collectieve kijkgebeuren vond ik boeiend. Dat hoort ook bij cinemabezoek, maar het verdwijnt steeds meer, want we zijn individuele kijkers geworden. Bij die WK-vertoningen keerde de collectieve beleving terug; mensen wilden het samen beleefd hebben. Aan het scherm gekluisterd, met de sterren, het spektakel en de spanning die daarbij horen.

Toch volg je in de structuur van For Now, I Play Along bijvoorbeeld niet de spanningsboog van een voetbalwedstrijd.
A. MERTENS Die film heb ik meer gestructureerd aan de hand van de kijkrichtingen. Daarbij bouw ik op naar de spelers die op het televisiescherm in beeld komen, om vervolgens weer af te bouwen. Bij As I Walk At Leisure en SUNDAY heb ik meer gewerkt alsof ik een fotoboek aan het samenstellen was. Het ene beeld nodigt het andere uit. Een meer associatieve benadering. Al werk ik in SUNDAY wel toe naar een verlaten landschap, dat in het begin groen is, maar steeds verdorder wordt. Enkel de verlaten paden blijven achter.

For Now, I Play Along

De nog niet vertoonde film Untitled (On Sightseeing) (2019, 13') pak je nog anders aan: het is één statisch shot van een groep wandelaars op de Heide die geleidelijk aan uit beeld verdwijnt.
A. MERTENS Dat is een heel recente film die ik met iphone opnam tijdens het draaien van SUNDAY. Ik zag die mensen kijken en begon te filmen. De spanning die je in Untitled ziet, bouwde zich in dat moment zelf op en ik was daar de gelukkige toeschouwer van. De ondertitel van deze film zegt voor mij alles waar de Kalmthoutse Heide voor staat. Bij sightseeing, wat ik een heel mooi woord vind, denk ik aan de paden die de mensen langs de bezienswaardigheden gidst. Ze volgen allemaal dezelfde wandelroute door het natuurgebied om op specifieke plekken en niet ergens anders te kijken naar het bos, het heideveld en het ven. Dat spel tussen het kijken en de paden heb ik ook gebruikt in SUNDAY, waarbij ik voortdurend de spanning opzoek van wat er zich op het pad bevindt en wat ernaast.

Ook voor het geluid maak je heel uiteenlopende keuzes. Bij Untitled (On Sightseeing) laat je omgevingsgeluid horen, voor As I Walk At Leisure heb je muziek laten componeren en For Now, I Play Along en SUNDAY zijn stille films.
A. MERTENS Dat is intuïtief ontstaan. Het geluid bij Untitled bepaalde zozeer de atmosfeer van die plaats dat ik het niet wilde weghalen. Bij het draaien van de andere films had ik geen geluidsapparatuur bij mij. Bij het monteren As I Walk At Leisure dacht ik aan de speelse, vluchtige manier van werken van de bevriende componist Peter Steckroth. Ik vond die wel passen bij het fragmentarische, vluchtige spel van verdwijnen en verschijnen van de film, dus heb ik hem een muziekstuk laten componeren aan de hand van enkele instructies. Zo vroeg ik hem piano te bespelen als een percussie-instrument en huiskamerklanken te gebruiken, zoals het openen van een raam. Op mijn vraag is de soundtrack ook niet precies even lang als de film, dus als die in loop gespeeld wordt in een tentoonstelling dan veranderen de momenten waarop bepaalde beeld- en klankfragmenten voorvallen. Ook voor SUNDAY wil ik later een geluidswerk laten maken. Daarbij denk ik aan klanken die geleidelijk aan in de film artificiëler worden, van natuurlijke omgevingsgeluiden naar door mensen gecreëerde klanken.

Je films kaderen nu in een onderzoek naar vrije tijd en je maakt ze ook in je vrije tijd. Wil je zo blijven werken?
A. MERTENS Op dit moment staan mijn films in functie van de lege tijd en probeer ik die lege tijd vooral te bewaken. De omstandigheden waarin ik werk, zetten me aan om net te reflecteren over wat vrije tijd inhoudt en wat de positie van een filmmaker of kunstenaar is. Wat betekent de tijd die ik krijg voor artistiek werk en wat doe ik ermee? De kleinschalige opzet van deze projecten biedt ook een grote vrijheid. Al zou het welkom zijn om die lege tijd uit te breiden zonder een functionele job ernaast. Want ik voel wel de noodzaak om films te maken en identificeer me in de eerste plaats als filmmaker of kunstenaar.

Antwerpen, 30 juli 2019

SUNDAY gaat op zondag (!) 4 augustus in première tijdens het festival Visite in Het Bos. Tickets en meer info vind je hier.

Geschreven door BJORN GABRIELS

Ans Mertens over filmen in de vrije tijd

Media: 

onomatopee