Bertrand Bonello over Zombi Child

De Franse cineast Bertrand Bonello kwam met zijn nieuwste film ZOMBI CHILD van de Quinzaine in Cannes naar het BRIFF in Brussel. Tijdens een masterclass lichtte de muzikant-cineast zijn werk toe. We spraken met hem over zombies, slaven en bezetenheid.

Bonello situeert zijn negende film in een meisjespensionaat in Parijs en tevens op Haïti. Het bindmiddel tussen beide locaties is het voodooritueel en vanzelfsprekend het feit dat Haïti een oude kolonie is van Frankrijk. Het (waargebeurde) verhaal van Clairvius Narcisse, die anno 1962 gezombifieerd werd om op de plantages te werken, loopt parallel met de belevenissen, 55 jaar later, van een groepje (blanke) schoolmeisjes dat op een kostschool in Parijs Mélissa opneemt in hun kring. Mélissa woont bij haar tante in Parijs, die voodoo beoefent.

Lagen de twee verhaallijnen van bij de aanvang vast?

BERTRAND BONELLO Neen. Ik ben vertrokken van het voodoogegeven, van het zombieverhaal. Maar toen dacht ik: ik kom aan in Haïti als blanke én als Fransman om het verhaal van Clairvius Narcisse te vertellen. Dat voelde niet juist aan, dat werkte niet. Ik moest met andere woorden een standpunt vinden dat afkomstig is uit Frankrijk. Vandaar het personage van Mélissa: een meisje afkomstig uit Haïti dat naar Frankrijk emigreert en wordt opgenomen door een groep leeftijdsgenoten met een Frans, blank meisje aan het hoofd. Dat werd dan ook mijn vertelstandpunt.

Clairvius Narcisse is schijndood, wordt opgegraven en gaat als slaaf werken op de plantages. Hoe kan zoiets?

B. BONELLO Door het gif van de kogelvis. Zoals je kunt zien in de film, wordt het tot een poeder fijngemalen. Clairvius krijgt dit poeder via zijn schoenen in de huid. Deze praktijken maken deel uit van het voodooritueel. Ze zijn taboe, maar nog steeds in gebruik. De kogelvis is trouwens een delicatesse van de Japanse keuken. Het gif in het bloed en ingewanden van deze vis bevat tetrodotoxine en is extreem dodelijk. Vandaar dat enkel gespecialiseerde koks het mogen opdienen.

Het vergt moed om de film te openen met een les geschiedenis in de kostschool over liberalisme en vrijheid.

B. BONELLO De historicus Patrick Boucheron is de grootste ster van de film (lacht). Ik wou aanvankelijk zelf het woord nemen, maar besloot het uiteindelijk aan iemand anders te schenken. Ik vroeg de professor om een lezing te geven over de vrijheid in de 19de eeuw. Hij gaf een discours dat voor een groot deel de inhoud bevatte van de film. Namelijk: hoe vrijheid zichzelf uitholt.

Hoe breng je een op zich visueel saai gegeven (lesgeven) in beeld? De tracking shots van de leerlingen in het klaslokaal deden me denken aan het vroege werk van Godard ...

B. BONELLO Godard, ja ... Ik filmde de les van Boucheron vanuit drie camerastandpunten. Ik liet hem zijn volledige voordracht geven. Maar de tekst is belangrijker dan de mise-en-scène in dit geval. Je moet vertrouwen hebben in het woord! Toen ik die les aan het draaien was, had ik enorm veel zin om er gewoon naar te luisteren. Ik ging er bijgevolg van uit dat het woord van de prof ook anderen – de toeschouwer dus – zou boeien.

Kunnen de les en het gebeuren op Haïti worden beschouwd als een allegorie van de hedendaagse samenleving?

B. BONELLO Het thema van de zombie is op verschillende manieren te interpreteren. Bij George Romero was de zombie-apocalyps een metafoor voor de samenleving en de consumptiemaatschappij. De zombiefilms van Romero moet je in een politiek kader zien. ZOMBI CHILD leunt het dichtst aan bij I Walked with a Zombie van Jacques Tourneur. Daarin staat voodoo centraal en krijgt de politieke inhoud tevens een emotionele laag.

Alles in ZOMBI CHILD is met elkaar verbonden. Boucheron heeft het over de 19de eeuw, maar praat in feite over de situatie van vandaag. Het is vrij duidelijk in welke dramatische situatie Europa zich bevindt. En heeft bevonden in het verleden. Dan heb ik het over de migratiecrisis. Maar dat behoort niet echt tot de inhoud van mijn film. Leidt de film tot dergelijke interpretaties ... des te beter! Ik ga geen multi-interpretabiliteit uit de weg.

Het verhaal van Mélissa gaat niet zozeer over migratiestromen, maar wel over de banden tussen Frankrijk en Haïti. De Franse Revolutie in 1789 leidde tot de slavenopstand in 1791 tegen het Franse bewind. Die zou dertien jaar duren. Door het witte deel uit de Franse vlag te verwijderen ontstond trouwens de vlag van Haïti. Deze geschiedenis maakt deel uit van de film. Haïti, ooit een kolonie van Frankrijk, was een van de eerste zwarte staten die onafhankelijk werd. Slavernij is het hoofdthema van ZOMBI CHILD.

Wes Cravens The Serpent and the Rainbow situeert deze thematiek en de voodoorituelen in het tijdperk van de Duvaliers ...

B. BONELLO Je kunt zombiefilms in verschillende categorieën opdelen. De eerste genrefilm was White Zombie met Bela Lugosi uit 1932. Het script was gebaseerd op The Magic Island, een roman van William Seabrook uit 1929. Vervolgens kwam I Walked With a Zombie (1943). Deze films – en ook die van Craven anno 1988 – hebben voodoo en slavernij, onderwerping, als onderwerp. Romero maakte er eind jaren 60 vleesetende creaturen van. Het grote verschil tussen deze films is dat bij Romero de zombie een dode is. In de vorige films, en ook bij Wes Craven, bevindt het slachtoffer zich tussen leven en dood. Dat is een interessant, veel emotioneler gegeven. Na Romero’s politiek geïnspireerde trilogie werden zombies ontdaan van elke allegorie en werden ze louter entertainend. Ik wou terugkeren naar de originele zombiefilms en verwijzen naar de slavernij. Deze films gaan verder dan het politieke discours van Romero. De vraag die daarin rijst is: wat ga je met die zombies doen? Ze een kogel door het hoofd jagen? Ze domesticeren? Stel dat je geconfronteerd wordt met je geliefde? Wil je haar doden? Hier wordt een veel intiemere vraag opgeworpen. Poëtischer ook. Want de ultieme vraag die wordt gesteld is: wat doen we met onze doden? Ik vind de historie van Clairvius Narcisse bijzonder mooi. Hij staat letterlijk op uit de doden, herwint zijn leven, maar mag niet meer terugkeren naar zijn dorp, naar zijn familie. Het is het tragische verhaal van een man die eenzaam de aarde bewandelt. Dat greep me aan.

Kun je spreken van een parallel tussen de bezetenheid door liefdesverdriet bij Fanny en de bezetenheid, het slaaf zijn, van Narcisse?

B. BONELLO De naïviteit van Fanny is het bevallige aan het puberale liefdesverdriet ... In ZOMBI CHILD werk ik het idee van bezetenheid uit. Fanny is bedroefd, bezeten door het verlies van haar liefje. Voodoo gaat essentieel over bezetenheid: je bent namelijk bezeten door een geest. Slavernij bevat ook bezetenheid, want je lichaam behoort toe aan iemand anders. Bezetenheid loopt als een rode draad door de film.

Leidt die bezetenheid tot extremen, zoals in je volledige oeuvre?

B. BONELLO In mijn films keert de moeilijkheid om zich in te schrijven in de wereld terug. Die gaat gepaard met angst. Integratie gaat hand in hand met angstgevoelens. Om aan die angst te ontsnappen creëren mensen een metarealiteit. De meisjesgroep in het pensionaat schept een andere wereld met kaarslicht tussen beelden. De jongeren uit Nocturama streven ook een andere, alternatieve wereld na. Yves Saint Laurent creëert een wereld naast de dagelijkse beslommeringen van geld, werk en relaties. Mijn personages roepen een utopie in het leven. Zoeken een surrogaat. Om uiteindelijk geconfronteerd te worden met de mislukking van deze utopie. Een andere wereld boetseren om aan de harde realiteit te ontsnappen is niet mogelijk. De werkelijkheid van het bestaan haalt je steeds in.

Ik vernam dat je met een gelimiteerd budget hebt gewerkt. Hield dat bepaalde restricties in?

B. BONELLO Niet echt. Je zoekt gewoon andere invalshoeken, een andere manier van werken. Ik had het gehad met de tijdrovende discussies over subsidies en geld, met de verschillende scenarioversies ... Draaien met minder geld houdt een bepaalde lichtheid in, een snellere en vlottere manier van werken. Ik kan niet tekenen en werk bijgevolg zonder storyboards. Alles staat bij de aanvang van het draaien wel vast op papier. Alles is geschreven. Ik had de behoefte om mijn methode te hernieuwen. Niet om mezelf heruit te vinden of mijn stijl om te gooien, maar om mijn werkmethode in vraag te stellen.

De muziek voor mijn films blijf ik schrijven. Ik kies tegelijk bestaande muziekstukken. Klassiek, rock, jazz, dance ... Het hangt allemaal af van het onderwerp. Muziek was mijn job. Ik speelde piano en heb in punkbands gespeeld. Was ook dirigent. Symfonieën of opera’s heb ik nooit geschreven. Muziek is wel belangrijk in mijn films. Dat is een methode die ik niet verander. Muziek maakt deel uit van het schrijfwerk, drukt een stempel op het tempo en op de inhoud.

BRIFF, Brussel, 25 juni 2019

Vertoningen: Cinenews.be.
Lees de review van ZOMBI CHILD in het nieuwe nummer van Filmmagie.

Beeld: foto Bertrand Bonello © Piet Goethals

Geschreven door PIET GOETHALS

Bertrand Bonello over Zombi Child

03/07/2019
Regisseur: 
Scenario: 
Genre: 
Productiejaar: 
2019
Distributeur: 
Galeries Distribution

Media: 

onomatopee