BlacKkKlansman

Grand Prix van Cannes BLACKKKLANSMAN is grand cru Spike Lee. Een even omstreden als opwindende satire annex aanklacht die via een grotesk waargebeurd verhaal onderstreept hoe actueel het in ‘Do the Right Thing’ aangekaarte racisme nog is.

“Ik ben een verhalenverteller”, zei Spike Lee toen Vanity Fair de tegenstelling tussen entertainment en activisme opvoerde. Met BLACKKKLANSMAN heeft hij volgens Cannesjurylid Ava DuVernay wel “de eerste auteursfilm van en over het Trumptijdperk gemaakt, waarin hij als filmmaker zijn camera op een zeer specifieke wijze, als een vizier, op deze tijd richtte”. Waarmee de maakster van Selma doelt op het feit dat haar idool heden en verleden versmelt in een update van een waargebeurd verhaal uit de seventies. De raciale spanningen en het racistische geweld anno 2018 die resoneren in dit stukje geschiedschrijving zorgen ervoor dat de meest onderhoudende en toegankelijke film van Spike Lee in jaren ook zijn meest opruiende is. Een ultrapersoonlijke opdrachtfilm, tegelijk satire en aanklacht, die zijn reputatie als ‘modern day racism abolitionist’ kracht bijzet. Maar ook zijn reputatie van omstreden filmmaker, want er horen vraagtekens bij zijn zwart-witvisie en cartooneske stijl.

Spike Lee legt meteen onverschrokken zijn kaarten op tafel. Met de openingstitel “this joint is based on some fo-real, fo-real shit” verstrengelt hij cinema en realiteit, de blaxploitation-onderstroom van zijn oeuvre en het waargebeurde verhaal dat zo ongeloofwaardig lijkt dat het wel waar moet zijn. Zwarte undercoveragent Ron Stallworth infiltreert de racistische Ku Klux Klan (KKK of ‘the organisation’) en neemt opperhoofd David Duke in het ootje. Stallworths onthullende boek Black Klansman: Race, Hate, and the Undercover Investigation of a Lifetime (2014) wordt door Lee omgezet in een vertelling die flirt met satire, thriller en farce. Terwijl er over het verleden een sluier van dwaasheid hangt, overheersen woede en strijdlust in de link naar het heden. Na een eerste proloog met beelden van het racistische The Birth of a Nation (1915) en het slavernij romantiserende Gone with the Wind (1939) volgt een tweede proloog waarin een white supremacist een zondvloed van verbale haat uittest terwijl beelden en woorden op zijn gezicht geprojecteerd worden. ‘Race’ lezen we en daarmee geeft Lee zijn thema aan. Dat Trumpimitator Alec Baldwin de stand-up doet, verwijst naar het heden en Lee schuwt verder ook de anachronismen niet om aan te geven dat er weinig veranderd is. Met verwijzingen naar Amerika’s greatness, ‘America first’ en de Tea Party wordt duidelijk wie de KKK-erfgenamen zijn en waar de macht en het gevaar liggen.

Het scenario van BLACKKKLANSMAN belandde via Get Out-regisseur Jordan Peele bij Lee, die er een eigen draai aan gaf. “Spike wou geen period piece maken”, zegt Kevin Willmott, die mee het scenario herschreef, in The Guardian. “Hij wou een link leggen met de actualiteit. Historische films geven kijkers een alibi om weg te kijken en dat wilde hij niet.” Lee begint het verhaal met Stallworth die onder de banner met de aansporing “Minorities encouraged to apply” stapt en de eerste zwarte agent in Colorado Springs wordt. Aanvankelijk netjes weggemoffeld in de archiefruimte, waar hij de racistische oprispingen van zijn collega’s moet ondergaan. Wanneer de radicale zwarte activist en Black Powerbedenker Stokely Carmichael aka Kwame Ture komt speechen voor zwarte studenten, mag Stallworth proeven van undercoverwerk. Dat smaakt naar meer en hij weet zich via de telefoon met zijn ‘witte stem’ binnen te praten bij de lokale afdeling van de KKK. De blanke, joodse agent Flip Zimmerman wordt zijn dubbelganger op het terrein. Ondanks een achterdochtige redneck ontdekt Stallworth dat er een bomaanslag tegen studentenleidster Patrice Dumas gepland is tijdens het bezoek van Grand Wizard David Duke, die … Stallworth als politielijfwacht krijgt.

Lee brengt het ernstige verhaal met humor, een stotterende montage, energieopwekkende muziek, coole dialogen, filmverwijzingen en uitbarstingen van geweld en woede. Zijn stijl is herkenbaar en werkt. Door enge en absurde momenten af te wisselen creëert hij een vervreemdingseffect dat leidt tot betrokkenheid zonder identificatie. De toeschouwer kijkt heel bewust naar een moreel sprookje gedreven door emoties en ideeën. Discussies over Super Fly en Shaft zou ook Tarantino inlassen, maar de tekst van W.E.B. Du Bois over de dualiteit van zwart zijn in Amerika citeren is vintage Lee. Hij verankert het dilemma van Afro-Amerikanen die gedwongen worden om twee rollen te spelen in de samenleving heel nadrukkelijk in de film. Er is de zwarte agent met zijn blanke dubbelganger, maar ook de blanke partner die voor het eerst geconfronteerd wordt met het ontkennen/erkennen van zijn joodse identiteit. Een verzinsel dat Lee toevoegde aan Stallworths verhaal, net zoals het personage van Stallworths zwarte activistische vriendin, goed voor tweestrijd en conflicterende bewustwordingsprocessen. De tegenstelling tussen Martin Luther King Jr. en Malcolm X uit Do the Right Thing en Malcolm X is niet ver weg.

Maar BLACKKKLANSMAN draait nog om een andere tegenstelling: die tussen Black en White Power. Als cineast hanteert Lee daarbij de wapens van David W. Griffiths The Birth of a Nation, een foute klassieker waarvan de ideologie nog heel actueel is. Lee eigent zich naast Griffiths karikaturale stijl ook diens manicheïsme toe. De telefoongesprekken van Stallworth en Duke ridiculiseren de Klanopvatting dat blackness niet enkel staat voor huidskleur, maar ook voor genetisch bepaald gedrag, waardoor ze intuïtief blanken en zwarten denken te kunnen identificeren. Niet dus. De afrekening is totaal wanneer Lee het beeld opdeelt en van kompanen tegenstanders maakt. Griffith pionierde met parallelmontage en Lee neemt deze destijds vernieuwende techniek over om blanke racisten te ontmaskeren. Zo volgt hij parallel twee gespiegelde situaties. Terwijl de popcornetende Klanleden uitbundig genieten van Griffiths racistische stereotypen en Dukes speech, vertelt een ingetogen Harry Belafonte aan een groep zwarte activisten het verhaal van de gruwelijke lynchpartij van Jesse Washington in 1916.

Via deze parallelmontage contrasteert Lee pijn en haat, ingehouden woede en blinde opwinding. Tijdens Kwame Ture’s ‘Black is beautiful’-speech werkt hij met close-ups om de impact van de woorden op de toehoorders te onderstrepen. “Black Power maakte duidelijk dat Afro-Amerikanen ontmenselijkt werden”, zegt Lee in Film Comment. “We werden aangezet om onszelf te haten. Daarom ook de scène waarin Ron probeert om Flip zoals hem te laten klinken via James Browns ‘Say It Loud – I’m Black and I’m Proud’. Die song overtuigde ons dat we mooi zijn.” In combinatie met een slot waarin blank en zwart samen een racistische agent uitschakelen, lijken we af te stevenen op een utopisch einde. Maar dan springt Lee via documentaire beelden over naar het heden en de rellen in Charlottesville in 2017. Met “Rest in Power” draagt hij de film op aan de omgekomen Heather Heyer. De echte David Duke voert een doorzichtig een-tweetje op met Donald Trump, wat Lee toelaat te stellen dat rassenhaat alleen maar erger is geworden. Dat het kwaad meer dan ooit onder ons is. De clowns die zichzelf in een eerdere scène nog letterlijk opbliezen zijn nu aan de macht.

Zulke sterke statements maken van BLACKKKLANSMAN bij momenten een krachtige trip in het donkere hart van blank Amerika. De achilleshiel van Lee is echter zijn koppig vasthouden aan ‘ras’ om een door onderdrukking, geweld, racisme en slavernij getekende samenleving te verklaren. Omdat ze dwars door deze raciale tegenstelling lopen, blijven armoede, uitbuiting, vervreemding en economische belangen buiten beeld. De parallelmontage krijgt zo een neveneffect: aanhangers van zowel Black als White Power bepleiten een raciaal separatisme dat haaks staat op de solidaire multiculturele maatschappij die Lee net voor de epiloog bepleit. Verklaart dat waarom Duke zei: “Ik heb Spike Lee altijd gerespecteerd”? Terwijl hij fijntjes opmerkte dat de klunzige vrouwelijke bommenlegger bewust onaantrekkelijk werd voorgesteld. BLACKKKLANSMAN is een razend belangrijke film, koleirige cinema, maar een foutloos subversief moreel verhaal werd het niet.

Vertoningen: cinenews.be. Meer reviews vind je maandelijks in print, te bestellen via info@filmmagie.be, te koop bij een van de verkooppunten of maandelijks in je bus met een abonnement.

Mail ons op win@filmmagie.be de titel van de film die volgens jou het beste racisme aankaart en win een gratis duoticket voor BLACKKKLANSMAN. Vermeld zeker ook je adres! 

Geschreven door IVO DE KOCK

BlacKkKlansman

19/09/2018
Regisseur: 
Productiejaar: 
2018
Distributeur: 
Sony Pictures

Media: 

onomatopee