Brian De Palma - Zuiver en onzuiver

Het werk van Brian De Palma reduceren tot zijn thematische stokpaardjes (voyeurisme, dubbelgangers), of tot een formalistische trukendoos vol seks en geweld, is véél te kort door de bocht, betogen Cristina Álvarez López en Adrian Martin. Deze tekst werd geschreven en vertaald naar aanleiding van Zomerfilmcollege 2018 (8-14 juli) van Cinea over Brian De Palma en Éric Rohmer. Onderaan de tekst geven we plaatsen weg voor het hele college.

Wanneer cinefielen hun verheven lijstjes van beste regisseurs aller tijden maken, valt Brian De Palma (geboren in 1940, dus inmiddels 77 jaar oud) vaak al bij de eerste selectierondes af. Uiteraard heeft hij over de hele wereld zijn fervente fans, bovendien in dit internettijdperk zichtbaarder en luidruchtiger dan ooit met hun talrijke extravagante, idolate websites. En er is altijd al een gestage stroom uiterst gedetailleerde analyses vanuit een meer specialistisch perspectief geweest – zie bijvoorbeeld het speciale dossier in het online tijdschrift LOLA (2013).Maar als puntje bij paaltje komt, zijn er weinig filmliefhebbers die De Palma gelijkstellen met regisseurs als Carl Dreyer, Roberto Rossellini, Orson Welles of Jean Renoir. Waar komt die weerstand vandaan?

Deels komt het door het soort films dat De Palma maakt: niet bepaald humanistisch. En het humanisme – films die draaien om gelaagde, rijkgeschakeerde personages, of thema’s in de traditionele literaire of theatrale zin van het woord (liefde, dood, worsteling, hoop...) – blijft, of we willen of niet, voor de meeste kijkers het hoogst haalbare. Hoewel De Palma rond het maken van Casualties of War (1989) en Carlito’s Way (1993) stelde dat hij zich in zijn films meer richting karakterstudies bewoog, lijkt hij gedoemd om voor altijd te worden geschaard onder de filmmakers die worden bestempeld als ‘koud’, ‘mechanisch’, ‘calculerend’ of zelfs ‘wreed en onverschillig’ (zoals academicus David Thomson De Palma beschreef). Makers voor wie personages slechts poppetjes of  pionnen zijn in hun formalistische spelletjes. En mochten er toch spectaculaire verbeeldingen van seks en/of geweld in die spelletjes voorkomen, zoals bij De Palma regelmatig het geval is, dan staan we oog in oog met een onzuivere cinema. De filmmaker zelf ziet dit anders, zoals hij regelmatig in interviews te kennen geeft en beargumenteert in de lange documentaire De Palma (Noah Baumbach & Jake Paltrow, 2015). Voor hem is wat hij maakt juist zuivere cinema, die tot het uiterste benut wat cinema, en cinema alleen, vermag: beweging, spektakel, actie, intrige, spanning, rampspoed, samengesmolten tot een onophoudelijke, nauwkeurig gechoreografeerde dans tussen de tegengestelde krachten van chaos en beheersing.

Carlito's Way (1993)

Codewoord

Het is gemakzuchtig om De Palma’s werk te reduceren tot een parade van duidelijk terugkerende thema’s: voyeurisme, opsluiting, dubbelgangers, grensoverschrijdend gedrag, psychologische blokkades, gefaalde opstand, enzovoorts. Wat Thomas Elsaesser in The Persistence of Hollywood (2012) schrijft over Samuel Fuller, die in de jaren vijftig werkte in de marges van het Hollywood-studiosysteem, gaat ook op voor De Palma: ‘Hoewel een thematische analyse uiteraard tot het huiswerk van elke consciëntieuze criticus behoort, kan Fullers uitzonderlijke genie daarmee niet afdoende worden gepeild. Niet de thema’s die een regisseur kiest, maken zijn werk belangrijk, maar wat hij ermee doet. (...) Wanneer men het over ‘thema’s’ heeft, is dat in feite meestal een codewoord voor de visie van een regisseur, zijn stijl, dat wat hem artistiek en moreel bezighoudt.’ Het is een goede les in mise-en-scène-kritiek, die ook vandaag de dag, kort voor de release van zijn nieuwe thriller Domino, nog geldt voor De Palma. Zoals Elsaesser opmerkte over Fullers The Crimson Kimono (1959): ‘De nadruk ligt op asymmetrie en middelpuntvliedende krachten, met een plot vol schijnbewegingen en doodlopende eindes en een montagetechniek die ervoor zorgt dat zowel het verhaal als de ruimte met horten en stoten voortschrijden.’

Body Double (1984)

Complexe alchemie

De Palma werd relatief vroeg in zijn carrière, toen hij zijn reputatie vestigde met een reeks sterke films - van Sisters (1973) tot Body Double (1984) - gezegend met enkele opvallend vooruitziende kritieken. Zo omschreef de Frans-Amerikaanse criticus Michael Henry Wilson in de uitgave American Directors Volume II (1983) treffend het soort cinema dat De Palma wel maakt, afgezet tegen wat hij niet maakt: ‘In tegenstelling tot Martin Scorsese is De Palma niet een kunstenaar die creëert om zichzelf te uiten, maar een die zich uit om te creëren. Zijn interesse ligt bovenal in het manipuleren van tekens en figuren, in het ondergraven van codes en conventies, in de tegenstelling tussen objectieve en subjectieve shots, in de complexe alchemie waarmee fictie tot leven komt.’

Zo brengt het werk van De Palma je ertoe om een grootse (en vaak ondergewaardeerde) traditie in de cinema onder de loep te nemen, een specifieke esthetische en culturele context – zoals ook meesters als Sergio Leone, Jerry Lewis, Kathryn Bigelow, Dario Argento, Joe Dante, Bigas Luna en George Miller dat doen, of verder terug Alfred Hitchcock, Henri-Georges Clouzot, Vera Chytilová, Fritz Lang en Akira Kurosawa. Laten we zeggen: de grootmeesters van de zuivere cinema. Maar onzuiver als we zijn, vragen we ons af of er ook niet een meer “sentimentele” benadering van de ervaring van De Palma’s films mogelijk is, die net zo belangrijk en valide is.

Vlam van ontdekking

We hebben soms het vermoeden dat bepaalde regisseurs niet zozeer belangrijk zijn vanwege de intrinsieke pracht van hun kunst, maar eerder door de waarde die zij op een specifiek moment in het leven van een kijker kunnen hebben. Sommige filmmakers kunnen cinefielen iets cruciaals geven: een nieuwe manier om het medium film te bekijken, te begrijpen en ervan te genieten. Dat proces staat los van de filmgeschiedenis en is meer verbonden met onze persoonlijke geschiedenis. Zo bezien doet het er niet toe of je als volwassene in de jaren zeventig een kaartje kocht voor Carrie (1976) of in het online millennium als tiener ergens stuitte op Femme Fatale (2002): het geeft dezelfde kick. De openbaring van De Palma’s werk is er al 55 jaar, wachtend tot jij er op stuit. Dat is overigens niet een ervaring die je maar eens in je leven hebt. Diverse theorieën over de psychologische ontwikkeling van de mens stellen dat geen enkele laag van het individu (baby, kind, tiener, et cetera) ooit helemaal verdwijnt; ze blijven bestaan naast (en botsen soms met) de volgende lagen. Op dezelfde manier kunnen we de ontdekking van De Palma keer op keer opnieuw beleven, telkens als we op een grootse film van hem stuiten. Die opwinding is onuitputtelijk.

Femme Fatale (2002)

Uitdaging

Velen van ons kennen een De Palma-fase – zoals we ook Anaïs Nin-fases of David Bowie-fases hebben. Daarmee willen we zeker niet suggereren dat De Palma’s kunst in essentie adolescent is, met als ideale kijker iemand als de verwonderde tiener die Keith Gordon speelt in Dressed to Kill (1980), overdonderd door de magische werking van audiovisuele apparaten. Nee, dat zou die pedante humanisten weer in de hand spelen, door De Palma op een lagere trap in de esthetische en culturele pikorde te plaatsen. De Palma biedt zijn kijkers een uitdaging: om het zuivere en het onzuivere samen te omarmen en ze even vernuftig te verweven als hij dat in zijn filmtaal doet. We kunnen ons levendig voorstellen hoe een ontluikende jonge filmmaker of criticus voor het eerst een film van De Palma ontdekt. Hoe die De Palma’s uitbundige formele grilligheden in zich opneemt. Hoe hem of haar de oren en ogen geopend worden door zijn overdonderende, grenzeloos inventieve trucs met tijd, ruimte, narratief en perspectief. Wat we ons níét voor kunnen stellen is de cinema – of een leven als cinefiel – zonder de oogverblindende, virtuoze, verbijsterende trukendoos die De Palma voor ons opentrok en die hij op het hoogtepunt van zijn inventiviteit nog altijd onderzoekt.

(beeld boven: Body Double)

Win je plaats voor het hele zomerfilmcollege door je favoriete De Palma-film te mailen naar info@filmmagie.be.

Geschreven door ADRIAN MARTIN & CRISTINA ÁLVAREZ LóPEZ

Brian De Palma - Zuiver en onzuiver

Regisseur: 

Media: