Come and See

‘Apocalypse Now’, ‘Platoon’, ‘Saving Private Ryan’, ‘Paths of Glory’, ‘Das Boot’, ‘The Thin Red Line’ en ‘Cross of Iron’ sieren de meeste lijstjes van beste oorlogsfilm ooit. Mooie titels, maar de absolute toppers komen wat ons betreft uit Rusland: 'Ivan's Childhood' van Andrej Tarkovski en COME AND SEE van Elem Klimov. Die laatste is nu in gerestaureerde versie uit op blu-ray.

COME AND SEE uit 1985 is de laatste film van de Russische filmmaker Elem Klimov (1933-2003). Het is tevens de meest persoonlijke en beste film van de regisseur van Rasputin (ook Agony, 1982). Dat vond de acteur en cineast zelf ook en het was een van de redenen waarom hij geen films meer draaide na dit prestigieuze oorlogsdrama, gemaakt om de veertigste verjaardag te vieren van de Grote Vaderlandse Oorlog, de verdedigingsoorlog in de jaren 1941-1945 van de Sovjet-Unie tegen Nazi-Duitsland.

Met een titel die verwijst naar de Openbaring van Johannes in het Nieuwe Testament benadrukt COME AND SEE het apocalyptische karakter van de Tweede Wereldoorlog in het algemeen en de naziterreur in Wit-Rusland in het bijzonder. Klimov was als kind getuige van extreme gruwel. Via het coming-of-ageverhaal van de jonge Florja (Aleksej Kravtsjenko) wil hij het onvoorstelbare geweld en de buitensporige wreedheid 'openbaren', tonen. Daarbij lopen horror, oorlog en genocide door elkaar.

Nazigruwel in Wit-Rusland

De regisseur omschrijft in het tijdschrift Kinema de film als “een soort reflectie over mijn eigen emoties tijdens de oorlog, over mijn oorlogsjeugd”. Toch is COME AND SEE niet puur autobiografisch, het gaat niet om Klimovs herinneringen, maar om de ervaringen van de schrijver Ales Adamovich, die tijdens de oorlog even oud was als de protagonist en samen met zijn ouders bij de partizanen streed. Hij was getuige van de genocide die de nazi's aanrichtten in Wit-Rusland en schreef erover in The Katyń Story (1972).

Mede door het vierkante 1:1,37-beeldformaat duikt COME AND SEE meteen in een beklemmend universum. Aanvankelijk nog bevreemdend, met de close-up van een oude man die een tirade houdt (“ik ben het beu”), ogenschijnlijk gericht tegen een absurde wereld. Maar wanneer hij zijn rug keert, duikt een jongetje uit een greppel op. Florja blijkt de viseerde schelm. Eerder toevallig stuit hij op een ingegraven geweer en dat wapen ziet hij als een paspoort om toegelaten te worden tot de Wit-Russische partizanen. Een overvliegend vliegtuig (een terugkerend visueel motief) geeft aan dat er gevaar dreigt. In 1943 valt Hitlers leger immers Wit-Rusland binnen en de twaalfjarige Florja voelt wel wat voor een in zijn ogen heroïsche missie.

Zijn moeder denkt er anders over. Zij ziet het als een terdoodveroordeling van haar en Florja's zusjes. Florja zet toch door, al frustreert het hem dat hij bij zijn intrede in het partizanenleger meteen zijn schoenen moet afstaan aan een veteraan. Zijn heldhaftige zelfbeeld loopt al snel een deuk op wanneer hij niet meteen indruk maakt op het meisje Glasha (Olga Mironova). Zij wordt wel een goede vriendin en hun traject verstrengelt.

Waanzin in de blik

Op dat traject zijn we, grotendeels door de verschrikte ogen van de jongen, getuige van oorlogsgruwel en genocide. Al zien we soms meer dan onze protagonist. Wanneer Florja terugkeert naar zijn ouderlijk huis, merkt hij enkel chaos en leegte. Vernielde meubels en etensresten. Glasha en de kijker zien in een flits de opgestapelde lijken van de dorpelingen, maar heel obsessief rent de jongen naar het moeras waar hij gelooft zijn familie te zullen vinden. Hij raakt er klem in het slijk en slaat mentaal door. De realiteit blijkt te waanzinnig om te vatten. Zijn wanhoop lezen we van een gelaat dat een variant van Edvard Munchs De schreeuw lijkt.

Later wordt Florja in een ander dorp ondergedompeld in de gruwel. De nazi's verzamelen alle dorpelingen, jong en oud, man en vrouw, om ze op te sluiten in een schuur. Florja wordt mee naar binnen gedreven. Terwijl de ontreddering bij de meeste gevangenen groot is, blijft hij een raam fixeren. Een ontsnappingskans die hij grijpt. Om buiten met verbijstering toe te kijken hoe de nazisoldaten de schuur in brand steken, applaudisseren voor het 'spektakel' en ontsnapte vrouwen verkrachten.

Deze scène is een mokerslag die symbool staat voor de Holocaust, maar ook voor de nazigenocide in Wit-Rusland. De eindgeneriek brengt beide samen via documentaire beelden van slachtoffers en de melding dat het dorp in kwestie een van de 628 getroffen dorpen in de regio was. Wanneer de Duitse soldaten uiteindelijk gevangengenomen worden, toont Klimov dat sommigen in de greep van angst en twijfel zaten, maar dat daarnaast heel fanatieke militairen zonder verpinken baby's verbrandden. “Jullie natie heeft geen bestaansrecht,” zegt een leider, “inferieure rassen verspreiden de microbe van het communisme.” Een zeldzaam politiek statement van Klimov, die verder vooral de oorlogshorror zicht- en voelbaar maakt.

Walgen van oorlog

We zien via de ogen van de gechoqueerde jongen, horen via zijn oren (na een bombardement blijft de pieptoon nazinderen) en worden ondergedompeld in een poel van verderf, gruwel, dood en verwoesting. De fysieke en mentale gevolgen van de 'verschroeide aarde'-tactiek wordt overduidelijk. De oorlog is een hel op aarde, een accumulatie van afgrijselijke wreedheden. Het levert een schouwspel op dat moeilijk te harden is voor de toeschouwer.

In tegenstelling tot sommige oorlogsfilms is er in COME AND SEE geen sprake van opwindende actie of esthetisering van geweld. Oorlog is hier lelijk, ondraaglijk, wreed en onmenselijk. Walgelijk en allerminst fascinerend. Voor Klimov gaat het om herinneringen van een volk aan de oorlog: “Het opzet was een film van het volk te maken. Een film van herinneringen aan de meest gruwelijke momenten van de oorlog.” Tegelijk is COME AND SEE hedendaags, “een passionele waarschuwing voor en pleidooi tegen oorlog. De film is tegelijk antifascistisch en antioorlog”.

Daarnaast zag Klimov zijn ultieme film als een bespiegeling over (on)menselijkheid, over “menselijke beperkingen en de gruwel waartoe de mensheid in staat is. Dostojevski schreef ooit: 'A human being is a beast in you that you can face, and it faces you'. Mensen kunnen in extreme omstandigheden gruwelijke dingen in zichzelf ontdekken. Ze kunnen diep vallen. Dat wou ik tonen en daarom dreef ik de personages tot de grens. En soms erover. Tonen tot wat de mens in staat is, dát is de taak van kunst.” Klimov kwijt zich met verve van die taak. COME AND SEE is niet bepaald een aangename film, maar wel een belangrijke. Eentje die thuishoort in het rijtje meesterwerken van de zevende kunst. Traumatische maar helende cinema.

Film: ***** / geen extra’s

Geschreven door IVO DE KOCK

Come and See

Regisseur: 
Muziek: 
Genre: 
Productiejaar: 
1985
Distributeur: 
Lumière

Media: