Dark Waters

Koning van het melodrama Todd Haynes trekt met het sombere david-en-goliathverhaal DARK WATERS een ander register open. Maar de uitputtingsstrijd tussen een koppig individu en de cynische chemiegigant DuPont blijft visuele en emotionele cinema.

Voor Todd Haynes (°1961) is cinema een stroom van gevoelens. Geknipt om verhalen te vertellen die aangeven hoe belangrijk het is een authentiek, eigenzinnig leven te leiden. Emotionele empathie vormt het hart van zijn rond liefde, obsessie en onderdrukte gevoelens draaiende melodrama’s Far from Heaven (2002), Mildred Pierce (2011), Carol (2015) en Wonderstruck (2017). Ook zijn dramatische kronieken over de zoektocht naar identiteit – Safe (1995), Velvet Goldmine (1998) en I’m Not There (2007) – focussen op de emoties van tegelijk sterke en fragiele individuen. Dat is niet anders in DARK WATERS (2019), de achtste film van de onafhankelijke Amerikaanse regisseur.

Angst voor een onzichtbaar gevaar

DARK WATERS opent in 1975 met teenagers die ’s nachts over een omheining klauteren om te gaan zwemmen in een modderige vijver naast de terreinen van chemiegigant DuPont. Schalks, jeugdig plezier dat door het standpunt van de camera en het hoog Jaws-gehalte van deze proloog gelinkt wordt aan een onzichtbaar gevaar. Het verwachte schrikmoment komt er wanneer mannen in veiligheidspakken de ‘damned kids’ wegjagen om het met een kleverige substantie vervuilde water te besproeien. En daarna in de duisternis verdwijnen.

De toon is gezet, een onzichtbaar gevaar voor besmetting dreigt en is verbonden met een geheim. We gaan meteen naar 1998, waar in het cleane advocatenkantoor van Robert Bilott (acteur en producent Mark Ruffalo) de norse en opvliegende veeboer Wilbur Tennant (Bill Camp) ongevraagd opduikt. Volgens hem vervuilde chemiereus DuPont het drinkwater van zijn dieren, waardoor ze ziek werden en stierven. De met een stapel videotapes gewapende Wilbur is een buur van Bilotts oma en eist dat die een zaak inspant tegen het bedrijf. Maar Robert is net partner geworden in een kantoor dat grote chemiebedrijven juridisch bijstaat en is niet meteen geneigd om mee in het verhaal te stappen. Tot hij tijdens een bezoek ter plaatse aangevallen wordt door een dolle koe.

David versus Goliath

Bilott raakt emotioneel betrokken en begint de zaak uit te spitten. Het blijkt snel allemaal complexer te zijn en veel meer mensen dan enkel Wilbur te raken. De advocaat/speurder ontdekt dat het bedrijf al jarenlang wist dat PFOA (perfluoroctaanzuur) schadelijk is. Die stof is ontwikkeld voor de productie van het niet-klevende teflon en wordt gebruikt bij teflonpannen, de ‘happy pans’ in tal van Amerikaanse huishoudens. Dankzij een lakse overheid en een zelfregulerende branche weet Dupont de giftigheid onder de radar te houden en stiekem afval te storten, waardoor de winst kon worden gemaximaliseerd.

Aanvankelijk zag Bilott de rechtszaak als een klein proces over ‘onschuldige nalatigheid’ dat eindigt met een minnelijke schikking. Langzaam groeit het echter uit tot een grootschalig en jaren aanslepende ‘class action’-zaak met meerdere klagers. Media duiken erop en het conflict eist een zware tol. Te beginnen met spanningen in Bilotts advocatenkantoor, dat de CEO van DuPont als een belangrijke klant heeft en waar zijn baas Tom Terp (Tim Robbins) heen en weer gaat tussen ergernis en bewondering. Maar ook zijn relatie met echtgenote Sarah (Anne Hathaway), zijn gezinsleven (kinderen groeien ongemerkt op) en zijn gezondheid komen onder druk. De advocaat blijft echter obsessief zoeken naar waarheid, bewijsmateriaal en gerechtigheid.

Het klokkenluiderverhaal DARK WATERS is gebaseerd op de heel reële, bijna twintig jaar durende strijd van advocaat Rob Bilott. Acteur Mark Ruffalo las in 2016 in New York Time Magazine het artikel ‘The Lawyer Who Became DuPont’s Worst Nightmare’ van Nathaniel Rich, liet Mario Correa en Matthew Michael Carnahan een scenario ontwikkelen en stapte met het project naar Haynes. “Dit is een tijd waarin we echt de waarheid moeten vertellen”, zegt Ruffalo in een making-of bij de dvd- en blu-rayuitgave, waarmee hij verwijst naar de extra urgentie die de strijd krijgt in het Trumptijdperk van leugens en fake news. “Veel mensen kijken de andere richting uit en stellen geen vragen omdat de antwoorden hun welzijn, carrière of leven kan bedreigen”, vult Tim Robbins aan. “De empowerment van klokkenluiders is van groot belang.”

Thriller in seventiestraditie

“Elk universeel verhaal begint met de moed van een individu en de spanningen, tegenkanting, vervreemding en frustratie die voortvloeien uit de strijd van de kleine man voor de waarheid”, zegt Haynes. Hij was altijd al fan van de whistleblower-film, een genre dat parels opleverde zoals de trilogie rond seventiesparanoia van Alan J. Pakula (Klute, The Parallax View, All the President’s Men) en donkere films als Three Days of the Condor, The Candidate, Nashville, Cutter’s Way, Silkwood en later The Insider. Machtsmisbruik, samenzwering, bedreiging en doofpotoperaties fascineren Haynes. Net als de gevoelens van gevaar, isolement en vervreemding waar strijdvaardige individuen mee worstelen.

De paradox die Haynes wil belichten is dat de klokkenluider cruciaal is voor de democratische samenleving, maar door de maatschappij steevast in de positie van outcast wordt geduwd. Waar Hollywoodcinema gedrenkt is in optimisme, heroïsme en triomfalisme, kiest Haynes eerder voor donkere romantiek. Zijn protagonist gelooft in gerechtigheid en zet zowel analytisch als strategisch inzicht in, maar toch stevent hij niet af op een triomf. Zelfs wanneer hij onverwacht succes boekt door een geheel te vormen uit de berg puzzelstukken die over hem worden uitgestort. De waarheid volstaat niet. Geconfronteerd met de bewijslast blijft DuPont ontkennen en vrolijk verder procederen. Resultaat is een uitputtingsslag, geen happy end. Door te benadrukken dat de strijd doorgaat, maakt Haynes DARK WATERS extra verontrustend.

Het ontbreken van een geruststellende oplossing (een overwinning van het goede) dwingt de kijker om strijdbaar en waakzaam te blijven. “To live with your eyes open”, zoals de regisseur zegt. De look en de sfeer van de paranoïde klokkenluiderfilms uit de seventies gebruikt hij om een duister universum vol dreigende gevaren en wijdverspreid machtsmisbruik te evoceren. Alleen ruilt Haynes complotdenken en corruptie in voor cynische politici en corporate business. En weigert hij onmacht en moedeloosheid. Van de rebelse sixties die aan de basis lagen van de politieke paranoiacinema tijdens de jaren 70 nam Haynes het verlangen over om een tegenmacht op te bouwen. Verankerd in het individu. Getuige Bilotts tirade: “The system is rigged. They want us to believe that it'll protect us, but that's a lie. We protect us. We do. Nobody else. Not the companies, not the scientists, not the government. Us.

Pijn en woede in beeld

Er zitten heel wat woede en tristesse in DARK WATERS, maar tevens hoop en optimisme. Niet dat Haynes gelooft dat Bilotts onthullingen de samenleving grondig doen kenteren. Of dat cinema überhaupt de wereld kan veranderen. Het is de blik van Bilott die gewijzigd is, en – zo hoopt Haynes – via zijn verhaal ook de kijk van de toeschouwer. De mogelijkheid en noodzaak daarvan maakt hij op visuele manier duidelijk.

In tegenstelling tot zijn warme melodrama’s zoals Far from Heaven en Carol kiest Haynes hier voor een donkere, grimmige stilering. Zijn DoP Ed Lachman gebruikt koude en vale kleuren en brengt nadrukkelijk slijk en vuilheid in beeld. “Ik wou dat de kijker zich door de chemische viezigheid besmet voelde”, aldus Haynes, die door de onderkoelde reactie van zijn protagonist de woede bij de kijker weet te leggen.

De pijn blijft dan weer verbonden met de slachtoffers van de vergiftiging en de bijbehorende doofpotoperatie. Haynes versterkt de authenticiteit door een interactie te creëren tussen acteurs en echte slachtoffers. “Heel wat mensen die het verhaal beleefd en overleefd hadden waren aanwezig op de set en speelden cameo’s”, benadrukt Haynes. “Sarah en Rob Bilott, Darlene en Joe Kiger, Jim Tennant, Bucky Bailey. Zij waren niet zomaar figuranten, maar echte mensen met echte levens.” Mensen zoals wij allemaal.

FILM: **** / EXTRA’S: ** (making-ofs)

Geschreven door IVO DE KOCK

Dark Waters

Regisseur: 
Muziek: 
Genre: 
Productiejaar: 
2019
Distributeur: 
WW Entertainment

Media: 

onomatopee