De Patrick

Soms ligt het Hoge Noorden verrassend dichtbij. Zo heeft Tim Mielants wat van een Scandinavische absurde komedie. Alleen speelt deze debuutfilm over verlies en identiteit – en een verdwenen hamer – in een fraai in beeld gebrachte Ardense naturistencamping waar 'onze' Kevin Janssens verdwaasd rondloopt.

Ernst en humor, drama en komedie zijn stevig met elkaar verbonden. Voor Molière was het al duidelijk: “Het opzet van komedies is mensen te corrigeren door ze aan het lachen te brengen.” Of zoals de Amerikaanse filmmaker Billy Wilder (Some Like it Hot) het kleurrijk uitdrukte: “Wanneer je filmkijkers de waarheid wil vertellen, wees dan grappig,of ze verscheuren je.” In Amerikaanse, Franse en Italiaanse filmkomedies wordt de ondraaglijke absurditeit van leven en dood dan ook gecompenseerd door humor.

Ook Scandinavische filmmakers blinken uit in komedies-met-ernstige-ondertoon maar zij onderscheiden zich door hun donkere gevoel voor humor. “Galgenhumor is typisch Scandinavisch”, vertelde de IJslandse regisseur Grímur Hákoranson (Rams) ons ooit. De films van de Fin Aki Kaurismäki (The Match Factory Girl), de Deen Anders Thomas Jensen (Flickering Lights), de Noor Bent Hamer (O’Horten) en de Zweden Roy Andersson (A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence), Ruben Östlund (The Square) en Hannes Holm (A Man Called Ove) illustreren dit. Hun komedies zijn somber, macaber, cynisch, bizar, absurd en surrealistisch maar vooral ook bijzonder grappig. En tegelijk ernstig.

Met zijn langspeelfilmdebuut DE PATRICK past televisieregisseur Tim Mielants (series Peaky Blinders, Cordon, Code 37) in dit lijstje. Met dank aan DoP Frank Van den Eeden, die switcht van bezwerende camerabewegingen naar poëtische, bevroren composities, wisselt Mielants tussen rusteloze beweging en bevreemdende contemplatie. Met dank ook aan een cast die personages met een hoog clichégehalte tot leven brengt en de afwezigheid van kleren doet vergeten. Maar vooral met dank aan de flinke portie donkere, absurde humor die de cineast ons bloedserieus serveert.

Dat DE PATRICK zowel op de lachspieren werkt als ontroert, heeft veel te maken met het feit dat Mielants vertrekt van ernst, om via humor terug te keren naar ernst. Op zich is een camping bevolkt door habitués die zichzelf dodelijk serieus nemen behoorlijk grappig, maar Mielants houdt het onderkoeld, waardoor ook tragiek binnensluipt in de film. Wanneer Patricks vader sterft, weert klusjesman Patrick het verdriet door obsessief op zoek te gaan naar zijn favoriete hamer.

Deze spoorloze hamer, en het gat dat hij achterlaat in de collectie van de in zichzelf gekeerde Patrick, is natuurlijk een levensgroot symbool dat 'existentiële crisis', 'verlies en verdriet', 'mannelijkheid' en 'zoektocht naar identiteit' uitschreeuwt. Maar de dertiger die geen traan liet bij de dood van zijn vader wijst de metafoor nadrukkelijk af. “Ik wil gewoon mijn hamer terug”, blijft hij nuchter herhalen tegen campinggasten en ordehandhavers. Dat is aanvankelijk grappig maar wordt langzaam pijnlijk, ernstig en tragisch. De absurde komedie blijkt een absurd drama te verbergen, een omslag die bezegeld wordt in een poëtische asverstrooiing, een van de sterkste momenten in een Vlaamse film die we de laatste jaren zagen.

Niet minder krachtig is de scène waarin Patrick zichzelf bij de politie dreigt de das om te doen: zijn hamer is het bewijsmateriaal van een misdaad. Hij zou zichzelf kunnen vrijpleiten, maar kan het niet laten: "Maar het is echt mijn hamer!" Kort na DE PATRICK herbekeken we The Matrix-trilogie van de Wachowski's en in The Matrix Revolutions (2003) zit een soortgelijke scène. “Why, Mr. Anderson? Why? Why do you persist?” vraagt Agent Smith wanneer Neo tijdens een brutaal gevecht maar niet wil opgeven. “Because I choose to.” Ook Patrick maakt de keuze, de eerste en enige zelfstandige beslissing in zijn door zijn vader gedomineerde leven, waardoor hij door zichzelf te verliezen ook zichzelf vindt. De obsessieve identificatie met 'mijn hamer' is zowel een overlevingsstrategie als een poging om een identiteit te vinden in een wereld bevolkt door nauwelijks van elkaar te onderscheiden individuen. De campinggasten zijn als een legertje Smiths. Met het Adamskostuum als equivalent voor het maatpak dat hij draagt.

Het deed me denken aan wat de Amerikaanse regisseur Richard Brooks (Blackboard Jungle, Elmer Gantry) ons ooit zei (in Film & Televisie) over het verschil tussen melodrama en drama: “De helden van vandaag worden geplaatst in melodramatische situaties, terwijl ze vroeger in dramatische situaties belandden. Wanneer ik een pistool op jou richt dat achteraf niet blijkt te werken, spreken we van melodrama. Wanneer ik het pistool op jou richt, maar er door mijn persoonlijkheid niet toe kom de trekker over te halen, dan hebben we te maken met drama.”

Om te onderstrepen dat keuze daarbij essentieel is, gaf Brooks het verhaal van Jeanne d’Arc als voorbeeld: "Tijdens het proces staat ze onder grote mentale druk door de aangehouden terreur en controle. Uiteindelijk begint ze op de vragen van de inquisitie te antwoorden met ‘Misschien was ik inderdaad fout, misschien dacht ik wel dat ik stemmen hoorde’. Waarop de rechters zeggen: ‘dan moet je niet op de brandstapel’. Op het laatste moment zei Jeanne echter: ‘Maar ik héb de stemmen gehoord’.” Zoals Patrick bij zijn eerlijk maar gevaarlijk standpunt blijft. “Wat dat zo’n schitterend drama maakt is dat Jeanne d'Arc zelf de keuze had”, aldus Brooks.

Het resoluut zelf kiezen van DE PATRICK zorgt ervoor dat de absurde, zwarte komedie dramatische kracht krijgt. De held/protagonist kan verre van alles, hij kan zelfs weinig, maar door te kiezen aanvaardt hij wel verantwoordelijkheid. Hij zal zijn verdriet verwerken en zijn leven opnemen. Het droogkomische is droogdramatisch geworden. Er wordt niet afgesloten met een sentimentele explosie of melodramatische loutering. De toon blijft Scandinavisch. Ook al blijven we tussen bomen van eigen bodem.

FILM: **** / geen extra's

Lees het interview met Tim Mielants in FM 697, na te bestellen via info@filmmagie.be

Geschreven door IVO DE KOCK

De Patrick

Regisseur: 
Muziek: 
Genre: 
Productiejaar: 
2019
Distributeur: 
Paradiso Filmed Entertainment

Media: 

onomatopee