Dumbo

Tim Burton heeft een haat-liefderelatie met Disney, de gigant die hij omschrijft als “mijn disfunctionele familie die me al driemaal doorstuurde.” Na ‘Alice in Wonderland’ ontwikkelde hij met DUMBO zijn tweede liveactionvariant op een klassieke animatiefilm van Disney. Ditmaal met succes, want deze persoonlijke film van Burton heeft een emotionele ziel.

Hi, baby Dumbo, welcome to the circus. We're all family here, no matter how small.” Zo groet de jonge Milly Farrier een pasgeboren olifantje met grote oren. We bevinden ons in het universum van Disney, maar vooral ook in de wereld van Tim Burton, de regisseur van Beetlejuice, Edward Scissorhands, Big Fish en Charlie and the Chocolate Factory. DUMBO is een live action remake van de animatieklassieker uit 1941 die ons voert naar Burtonland, het vertrouwde visuele circus waar magie en spektakel een hoog metagehalte hebben.

Familiegevoel
“Voor mij gaat DUMBO over familie”, zegt Tim Burton in de making-of. “De film gaat over wie je bent, over je angsten overwinnen, over je problemen. Het is ook mijn herinnering aan het circus. Een wereld die symbool staat voor iedereen die buiten de maatschappij valt. Daarom vormen de personages echt het belangrijkste onderdeel van DUMBO. We hebben getracht met de cast een circusfamilie te creëren en het was geweldig om te zien hoe die reis zich ontwikkelde.”

Burton maakte DUMBO met zijn familie, “medewerkers met wie ik al honderd jaar werk”. Componist Danny Elfman, production designer Rick Heinrichs, costume designer Colleen Atwood, monteur Chris Lebenzon en acteurs als Michael Keaton en Danny DeVito, die hun geschifte Batman-rollen omwisselen. DeVito is geen slechterik maar een circuseigenaar die vooral zijn gezelschap wil doen overleven, terwijl Keaton een meedogenloze pretparkuitbater is die Dumbo's moeder opsluit in zijn Dreamland. Wat Milly samen met Dumbo, haar vader Holt en trapezeartiest Colette aanzet tot een bevrijdingsactie.

Setfoto met Tim Burton en Dany DeVito

Resultaat is een apocalyptische vernietiging van een aan Disneyland herinnerend attractiepark (tycoon V.A. Vandevere heeft Walt Disneytrekjes) en dat is best bizar voor een mainstream Disneyfilm. Een opdrachtfilm bovendien. Het illustreert het haat-liefdegevoel dat de in Burbank, Californië gelegen studio opwekt bij Tim Burton. “Mijn disfunctionele familie die me al driemaal ontsloeg vraagt me steeds weer om bij hen te komen werken”, zegt hij in Le Monde, verwijzend naar wat hem overkwam toen zijn pretparkontwerpen te radicaal en zijn kortfilm Frankenweenie te angstaanjagend werden beoordeeld. “Om dan uiteindelijk telkens weer te zeggen dat ik niet 'thuis' kan blijven, maar mijn eigen appartement moet gaan zoeken.”

Dumbo nieuwe stijl
Burton stond, na het wat ongelukkige Alice in Wonderland, niet te springen om een nieuwe versie van DUMBO te maken. De oude animatiefilm is behoorlijk gedateerd, heeft een flinterdun verhaal en pratende olifanten werken niet meer. Aldus Burton die pas een vonk voelde overslaan toen hij het atypische scenario van The Ring- en Ghost in the Shell-scenarist Ehren Kruger las: “Het verhaal dat hij ontwikkelde deed me denken aan mijn eigen avonturen bij Disney. Het werd me ook duidelijk waarom ik van de klassieker hield: de film is vreemd en de protagonist is anders dan anderen.”

Burton besloot back to basics te gaan. “De sleutel voor de acteurs en voor DUMBO is het creëren van echte emoties,” zegt hij in de making-of, “eenvoudige, oprechte en pure emoties.” In Le Monde vertelt hij “terug te willen keren naar de emoties van oude Disneyfilms, de melancholie, het gevoel voor tragiek. Het zijn fabels. Ze gaan over het verlies van een moeder, zoals Bambi. Ik wou het hebben over leden van een familie die hun weg zoeken. We vallen steeds terug op het thema van verlies. Holt heeft zijn vrouw verloren, en zijn arm tijdens de oorlog. De kinderen verloren hun moeder, het circus dreigt zijn werk te verliezen. De herhaling van dat thema heeft iets meditatiefs.”

Verlies, familie en outcasts, het oogt allemaal vertrouwd, maar Burton beperkt zich niet tot recyclage. Hij voegt via de blik iets toe aan DUMBO. Ogen en kijken dompelen ons onder in de wereld van het kind. De wereld van Dumbo en Milly, twee kinderlijke wezens die er met verwondering naar kijken. De wereld ook waar Vandevere naar smacht (“You've made me a child again”) en die Max Medici constant wil evoceren. Tot jaloezie van Vandevere: “You have something very rare. You have wonder. You have mystique. You have magic.

Sprekende ogen
I saw something special in her eyes”, zegt Max wanneer hij Holt vertelt waarom hij diens paarden heeft ingeruild voor een vrouwelijke olifant. Die wordt moeder van een olifantje dat we voor het eerst zien onder een berg stro. Al merken we hem eigenlijk pas op wanneer Burton in close-up het oog van Dumbo in beeld brengt, kort nadat we Max met komkommerschijfjes op de ogen in bad hebben zien liggen. Een (CGI-)traantje bij de boreling linkt meteen menselijke emotie aan het dier en introduceert het antropomorfisme van Disney.

Waar in 1941 animatie de enige manier was om een olifant te laten vliegen, biedt de combinatie van live- en computerbeelden nu mogelijkheden om magie te creëren. Zoals steeds blijken magie en monsterlijkheid verbonden bij Burton. Digitale beelden in een fotorealistisch medium hebben iets monsterlijks. Dat past bij het 'monster' Dumbo, een dier dat een olifant is maar ook een fantastisch wezen. Kortom, een hybride creatuur in zijn essentie (zijn identiteit) en zijn uiterlijke verschijningsvorm (zijn textuur).

Dumbo is de archetypische Burtonheld. Een protagonist die zoals Edward Scissorhands of Frankenweenie opgebouwd is uit onderdelen (de metalen arm van Holt is meer dan een knipoog), een outcast veroordeeld tot isolement door zijn 'anders zijn'. Het is bijzonder straf dat Burton met deze opdrachtfilm er niet enkel in slaagt Dreamland (Disney) te laten imploderen, maar er ook zijn persoonlijkste en meest emotionele film in jaren van weet te maken. Zijn beste sinds het donkere Sweeney Todd en de ode aan de verbeelding Big Fish, samen met Ed Wood en Edward Scissorhands Burtons absolute meesterwerken.

Emoties en de gaze
DUMBO maakt de scheiding van de moeder aangrijpend. Paniek en de pijn van het verlies verscheuren het olifantje, dat verbaasd ontdekt te kunnen vliegen, met dank aan een pluimpje. In afwachting van de kracht die hij vindt dankzij geloof en liefde in zichzelf. Burton melkt die sentimenten niet uit. Hij verlegt de aandacht van Dumbo's oren naar diens ogen. De blik en het inlevingsvermogen tekenen een olifant die anderen slechts zien als een circusobject, onderdeel van een spektakel. Op Milly na, die zelf ook andere aspiraties heeft. “I don't want to be a show-off in your circus,” zegt ze tegen Max (en haar vader), “I want to be noticed for my mind.”

Dumbo onttrekt zich ook constant aan het spektakel en de vermommingen. Hij kijkt liever zelf gebiologeerd naar het spektakel van dansende zeepbellen (een soort hologramcinema). Voor de kleine olifant is het een hel te fungeren als circusfiguur en rondjes te moeten vliegen in een gesloten piste. Omdat hij vrij wil zijn, maar ook omdat hij eerder een toeschouwer is. Niet toevallig zoomt Burton weer in op de ogen van Dumbo wanneer hij samen met zijn moeder in een idyllische Afrikaanse-vallei-met-waterval een massa olifanten ziet en uit puur plezier begint te vliegen. Blij en vrij. Een toeschouwer die zich niet langer bekeken en als anders weggezet voelt. En geniet. Met volle teugen.

Net daarvoor bezochten we Max Medici's Family Circus, een ouderwets circus zonder effecten of dieren. Een man in olifantenpak schiet er vanuit een kanon richting camera, terwijl de circusdirecteur zijn missie poneert: “We believe no wild animal should be kept in captivity.” In een tent projecteert Milly met een brede glimlach via haar magische lantaarn een film waarin een olifant vliegt en verwondering opwekt. Haar voorstelling vormt een onderdeel van de “real-life amazements that are shaping tomorrow today”. Waarna Max zich tot de achteruitrijdende camera en de kijker richt met: “Young and old, you're at home in our circus where anything is possible and miracles happen. Believe me they do.” De geloofsbelijdenis van Tim Burton in een wonderlijke DUMBO.

FILM: **** / EXTRA'S: ** (documentaires, gag reel, verwijderde scènes)

Themastukken en meer besprekingen van films op dvd, VoD en blu-ray, vind je in de rubriek 'Huisbios' in het tijdschrift Filmmagie.

Geschreven door IVO DE KOCK

Dumbo

Regisseur: 
Muziek: 
Genre: 
Productiejaar: 
2019
Distributeur: 
Disney

Media: 

onomatopee