El botón de nácar

Zoals voor het weergaloze 'Nostalgia de la luz' is de doorgewinterde Chileens filmer Patricio Guzman ook deze keer in de Chileense geschiedenis gedoken met het oog op het wondermooie filmessay EL BOTON DE NACAR. En ook nu weer linkt Guzman micro- met macrokosmos, de mens met de natuur, het kleine verhaal met de Grote Geschiedenis.

Een hand houdt een blok kwarts tegen het licht, laat het wentelen. Binnenin beweegt iets, het blijkt een druppel water. Dat stukje geologische getuigenis van het verleden is voor Patricio Guzmán het vertrekpunt voor een historische mijmering over Chili. Zijn verhaal lijkt aanvankelijk wel een lofzang op het water. In Chileens Patagonië, in het uiterste zuiden van het land, nam hij prachtige beelden op van ijsrotsen, ijsbergen, gletsjers en besneeuwde bergruggen. En van water, rimpelend, bruisend, stromend, klaterend water. Het universum, de aarde, de mens bestaan voor het grootste deel uit water.

Het langgerekte Chili is grotendeels door water bepaald, de Stille Oceaan is er de langste grens van. De inheemse volkeren leefden in en om het water, plukten er de vruchten van en wisten hoe ze met de gevaren ervan moesten omgaan. Het duurt even voor je doorhebt waar Guzmán op aanstuurt, maar na die inleiding komt hij ter zake. In een reeks interviews met Chilenen van indiaanse afkomst vertellen zij over hun jeugd, hun ervaringen met water, hoe je een kano bouwt. Ze vertalen Spaanse woorden naar hun taal, die intussen in de verdrukking is geraakt. Want zij zijn slachtoffers van een regelrechte volkerenmoord door blanke kolonisatoren. Ze werden opgesloten in kampen op het eiland Dawson en hun cultuur werd vernietigd.

Binnen de kortste keren waren ze gedecimeerd, vandaag blijven er in de regio nog een handvol nazaten van de oorspronkelijke bewoners over. Dan maakt Guzmán een sprong naar de slachtoffers van de repressie onder generaal Pinochet. Met financiële en actieve steun van de Verenigde Staten pleegde die een staatsgreep, waarbij de rechtmatig verkozen linkse president Allende werd vermoord. Pinochet installeerde een militaire dictatuur (van september 1971 tot begin de jaren 90) met zichzelf aan het hoofd. Sommige opposanten van het gewelddadige regime kwamen ook weer op Dawson terecht, anderen werden in zee geworpen.

Uiterst nauwgezet, als was het een juridische enscenering, reconstrueert Guzmán hoe dat precies in zijn werk ging, van het doden en inpakken van het slachtoffer tot het boven zee uitwerpen door een legerhelikopter. En net in het water komen beide verhaallijnen samen. De lijken werden met treinrails verzwaard om ze voorgoed naar de bodem van de oceaan te laten zinken. Toch werden ze begin jaren 80 weer opgevist. Op een van die rails werd een knoop gevonden. Zo komt het verhaal op Jemmy Button, de lokale indiaan die halverwege de negentiende eeuw naar Engeland werd getransporteerd, daar een jaar als beroemdheid doorbracht, waarna hij terugkeerde.

De prijs die voor hem werd betaald was een paarlemoeren knoop, vandaar zijn bijnaam (Engels voor: Jaap Knoop) en de titel van de film. Zoals de cineast in Nostalgia de la luz, zijn vorige, het lot van Pinochets slachtoffers in verband bracht met het turen naar de sterren, verbindt hij opnieuw micro- met macrokosmos, de mens met de natuur, het kleine verhaal met de grote Geschiedenis. Een en ander is tekenend voor de figuur van Patricio Guzmán en het indrukwekkende filmische traject dat hij achter de rug heeft. De Chileense cineast staat vooral bekend om zijn monumentale, driedelige documentaire La batalla de Chile (1975-'79) waarin hij scherpstelde op de aanloop naar, het uitvoeren van en de afwikkeling van de militaire staatsgreep in september 1973.

Ook in latere films (Chile: la memoria obstinada, Le cas Pinochet, Salvador Allende) bleef hij objectiverend gericht op de recente Chileense geschiedenis. Maar met Nostalgia de la luz (2010) sloeg hij een andere, persoonlijker richting in en zijn nieuwste is daarvan het logische vervolg. In EL BOTÓN DE NÁCAR valt onder meer het organische ritme op, ondersteund door een meditatieve soundtrack (strijkinstrumenten, piano, klarinet). Die is deels het werk van de Belgische componist Hughes Maréchal, deels van Miranda y Tobar, een Chileens duo waarmee Guzmán al vaker samenwerkte. De cineast vermengt interviews en getuigenissen met archiefbeelden en -foto’s in zwart-wit. Overweldigende ruimtegezichten worden afgewisseld met enigmatische shots van de reusachtige telescopen in de Atacama-woestijn die onafgebroken het universum afspeuren op sporen van water (een stuk dat wel uit een sciencefictionfilm lijkt geknipt).

Behalve diverse Chilenen van indiaanse afkomst komen nog andere getuigen aan het woord of in beeld, bijvoorbeeld de antropoloog-musicus Claudio Mercado die letterlijk de lof van het water zingt, de beeldend kunstenaar Emma Malig die een schaalmodel van de eindeloze Chileense kust maakt, de dichter Raúl Zurita die met metafysische methodiek de militaire misdaden tegen de mensheid aanklaagt, een helikoptermecanicien die uit de biecht klapt. Het bindmiddel van dat alles is Guzmáns eigen warme stem, want in een voice-over verwoordt hij wat hem in zijn filmische essay motiveert. En zo belanden we bij de paradox van de film, want net door die commentaar wordt het verhaal met zijn lange aanloop en caleidoscoop van uiteenlopend beeldmateriaal een intens persoonlijk document.

Het is alleen aan de allergrootsten gegeven om het kosmische met het persoonlijke te verbinden, en dat is exact waar Patricio Guzmán met zijn wondermooie filmgedicht in is geslaagd.

Geschreven door GORIK DE HENAU

El botón de nácar

11/11/2015
Regisseur: 
Genre: 
Productiejaar: 
2015
Distributeur: 
Cinéart

Media: 

onomatopee