Elena

Zelden heeft iemand zo’n drastische koerswijziging in zijn werk doorgevoerd als onlangs de Russische cineast Andreï Zvyaguintsev met zijn jongste film ELENA, na de pareltjes ‘The Return’ en ‘The Banishement’. Of toch niet?

Het eerste wat opvalt aan ELENA, de nieuwste van Andreï Zvyaguintsev, is dat deze speelt in de stad. De vanzelfsprekendheid waarmee in zijn vorige films, The Return en The Banishment, de natuurlijke landschappen zich als een weerspiegeling van de innerlijke strijd van de protagonisten lieten gelden, wordt deze keer verlaten. We herkennen wel de observerende beeldregie van zijn vorige twee films, maar dit voelt anders aan. Onder deze beelden zit een gejaagdheid, een snelheid die niet toestaat de sfeer in ons op te nemen. En de onbestemdheid van de personages slaat over. Dit is geen psychologische onrust, wel een darwiniaanse strijd van klassen en geslachten. En dan begint het langzaam te dagen, anders dan in zijn vorige films gaat het hier niet om een innerlijke strijd, maar om een gevecht om te overleven.

Voor het eerst staat een vrouw centraal en dat heeft zo zijn impact op het mensbeeld dat Zvyagintsev in zijn vorige films naar voor schoof. Ook al wordt in de beginscène het traditionele rollenpatroon bevestigd. De vrouw doet het huishouden en de man laat zich bedienen. Maar het doel heiligt de middelen. Bescheiden weliswaar, maar toch. Elena, een vrouw van vijftig, probeert bij haar echtgenoot enig begrip af te dwingen voor de benarde financiële situatie van haar zoon. Haar man blokt alles af, verwijt zijn stiefzoon zijn luiheid en onvermogen, zijn onverantwoordelijkheid om in deze omstandigheden kinderen te hebben en benadrukt de noodzaak om zich er niet mee te bemoeien, net in het belang van de familie van zijn vrouw. De zoon moet leren omgaan met de realiteit die hij zelf heeft gecreëerd. Maar wanneer Elena insinueert dat hij met zijn dochter niet veel beter af lijkt, is het hek van de dam.

De oordeler mag niet worden veroordeeld. De discussie wordt in de kiem gesmoord en de man herstelt zich in zijn patriarchale positie door de vrouw het echtelijke bed in te trekken. Maar quid pro quo, na de vrijpartij laat Elena niet los en vraagt haar man dat hij op zijn minst aan haar kleinzoon enige financiële hulp zou overwegen. En dan breekt Zvyaguintsev de discussie open, maar uitsluitend voor het publiek. Het grote probleem is dat de kleinzoon niet de schoolresultaten heeft, nodig om aan een universiteit binnen te raken. Dat zal dus geld kosten. De enige andere oplossing is het leger, maar dat wil je niemand aandoen. Naast een mensbeeld plaatst Zvyaguintsev ook expliciet een maatschappijbeeld. Waarom? Bepaalt de context ons handelen? Ik weet niet of hij zo ver wil gaan, meer nog, ik denk dat hij zich op een ingenieuze wijze tegen elk oordeel wil verzetten, door de veelheid aan oorzaken en gevolgen die het scenario, het verhaal rijk is. Maar er is een herkenbare context en uiteraard zal de toeschouwer oordelen. Zijn we niet allen god in het diepste van onze gedachten?

De religiositeit uit The Return en The Banishment is hier ook aanwezig, maar minder in sfeer, meer in dialogen. Zo is er een scène waarin Elena in een kerk vraagt bij welke heilige ze een kaars moet branden voor een vlot herstel van haar man. Het is bijna grappig bedoeld. Is deze cineast geëvolueerd, of doet de switch van een mannelijke naar een vrouwelijke protagonist hem een ander verhaal vertellen? In elk geval: weg zijn de twijfelende mannen die zich door hybris en catharsis aan hun eigen lot onderwerpen. ELENA is een film over verzet. Weg is de visuele schoonheid en natuurlijke harmonie die in zijn vorige films op de toeschouwers een louterend effect hadden. Bijna elk beeld wordt in twee gesplitst: de man in de auto en de weerspiegeling van de hemel op zijn voorruit, de ekster die landt op een tak van een boom en het appartement er achter. Het wringt. Weg zijn de totaalshots. De personages worden zo veel mogelijk in het kader geïsoleerd: actie cut reactie. Groepsbeelden voelen altijd claustrofobisch aan. Het bezoek van Elena aan haar zoon en zijn gezin is verstikkend door de kleine ruimte waarin ze moeten leven. Dialogen bestaan letterlijk uit motieven, waarom de ene mens met de andere omgaat. En wat durft deze cineast-auteur vuil te zijn en diep te gaan. En toch kan je hem in eerste instantie geen cynisme verwijten, daarvoor kunnen we ons nog net genoeg in de situaties van deze personages inleven.

Zvyaguintsev houdt ons zo lang als mogelijk af van het oordelen en veroordelen. Tot de plot de realiteit inhaalt. En wat levert het op? Een pracht van een thriller in een heuse Hitchcock-traditie, met thema’s die verwant zijn aan ‘Misdaad en Straf’. Elena zou een oudere Rebecca kunnen zijn en er wordt zelfs visueel naar een sleutelscène uit Dostojevsji’s roman geknipoogd. En dan is er nog de soundtrack van Phillippe Glass: donker, in de beste traditie van de film noir. ELENA was de winnaar op het Internationaal Filmfestival Gent en de Prix du Jury van de cinefiele sectie Un Certain Regard in Cannes. Zeer terecht.

Geschreven door BRAM DE SUTTER

Elena

21/03/2012
Regisseur: 
Productiejaar: 
2011
Distributeur: 
Imagine

Media: 

Trailer: 

B_skt2t1JmE

onomatopee