At Eternity's Gate

Na onder meer Vincente Minnelli, Akira Kurosawa en Maurice Pialat, is het de beurt aan kunstminnaar Julian Schnabel om het leven, de persoonlijkheid en het creatieve proces van Vincent van Gogh te schetsen. Hij laat Willem Dafoe in AT ETERNITY'S GATE de mentale turbulentie van de legendarische schilder stevig in de verf zetten.

Amerikaans kunstenaar en filmmaker Julian Schnabel (Le Scaphandre et le Papillon) heeft er met Before Night Falls, het portret van de Cubaanse dichter Reinaldo Arenas, en Basquiat, het verhaal van de Afro-Amerikaanse schilder en graffitiartiest, al stevige doorlichtingen van artistieke geesten op zitten. Zijn biopic AT ETERNITY'S GATE is echter nog een tikkeltje ambitieuzer. Dat heeft natuurlijk te maken met het feit dat Vincent van Gogh (1853-1890) een iconische figuur is. Hij inspireerde reeds tal van filmmakers: van Vincente Minnelli (Lust for Life), Robert Altman (Vincent and Theo), Paul Cox (Vincent) over Akira Kurosawa (Dreams) en Maurice Pialat (Van Gogh).

Schnabel focust op Van Goghs laatste jaren (van 1886 tot 1890) in Arles en Auvers-sur-Oise. Wanneer Van Gogh, aangespoord door zijn goede vriend Paul Gauguin, op zoek naar zuiders licht verhuist uit Parijs, maakt hij kennis met een avant-gardistische groep kunstenaars. De erkenning van zijn talent blijft echter uit en bovendien reageert de lokale bevolking vijandig op het vreemde, obsessieve gedrag van de schilder. Mentaal geraakt hij totaal uit balans, maar Van Gogh blijft als een bezetene schilderen. Ondanks de steun van zijn broer en toeverlaat Theo zal Vincent depressief en eenzaam sterven.

Schnabels film is gebaseerd op de brieven van de schilder en op research, maar tegelijk werden er ook heel wat scènes verzonnen. “The making of art gives an opportunity to make a palpable body that expresses a reason to live, if such a thing exists”, verklaarde hij aan IndieWire. Opmerkelijk is dat er nogal wat inzichten in de film verwerkt werden die we pas na Van Goghs dood te weten zouden komen. Zo oppert de mysticus-schilder dat God hem schilder maakte voor mensen die nog niet geboren zijn, net zoals Jezus pas lang na zijn dood 'ontdekt' werd. Het is een hint naar het postuum succes van Van Gogh, terwijl hij ook lijkt aan te voelen wat hem gaat overkomen wanneer hij een priester eraan herinnert dat Pontius Pilatus Jezus niet wou kruisigen: “ook ik moet voorzichtig zijn”. Wel een heel helder inzicht en voorgevoel voor iemand die als paranoïde wordt geportretteerd.

“Ik voel dat God de natuur is en de natuur schoonheid”, murmelt Van Gogh terwijl hij door het landschap zwerft om links en rechts zijn ezel neer te poten en te schilderen. Tot verbijstering van voorbijgangers, die niets van de natuurlijke schoonheid terugvinden in de schilderijen. De reacties op zijn werk zijn heftig of gaan – wanneer hij zijn oude schoenen schildert en daarmee een schilderij maakt dat later zal gelden als meesterwerk – gepaard met schouderophalen. Hoe persoonlijk en subjectief schilderkunst is, blijkt wanneer Van Gogh en Gauguin samen hetzelfde model afbeelden. Totaal verschillend. “Jouw oppervlakte lijkt alsof ie gemaakt is uit klei. Het is meer een sculptuur dan een schilderij", zegt Gauguin voor hij vertrekt. Een radeloze Van Gogh snijdt een stuk van zijn oor af en laat het afgeven aan zijn vriend.

“We moeten een revolutie starten tussen schilderkunst en de realiteit”, stelt ook Gauguin. Van Gogh, zo geeft Schnabel aan, gaat eerder intuïtief dan intellectueel te werk. Via licht, kleuren en  kadrering linkt hij Van Gogh aan de aarde, aan de fauna en de flora. Terwijl er is plaats voor een tikkeltje magie en mysterie. We zien Van Gogh door de gangen van het Louvre zwerven en het werk van Velasquez, Delacroix, Veronese en Frans Hals bewonderen. “Ze spreken tot Van Gogh zoals hij nu hedendaagse schilders aanspreekt”, aldus Schnabel. “Schilders communiceren met elkaar over de dood heen.” Niet toevallig laat hij Van Gogh zeggen: “Wanneer ik een landschap bekijk, zie ik enkel eeuwigheid. Ben ik de enige die dat ziet?” Het suggereert dat de schilder voor de poorten van de eeuwigheid staat en zo schoonheid vastlegt. Schnabel toont hoe Van Goghs creatieve geest impressies op expressieve wijze vertaalt en weet ook diens psychische ontreddering weer te geven. Hij koppelt de kunstenaar los van diens wereld. Onbegrip van zijn omgeving en waanzin sluiten de protagonist op in een cocon. Het is de typisch romantische visie van de kunstenaar die boven de wereld zweeft en ondanks persoonlijk lijden toch uitzonderlijke werken aflevert. Pas na de dood kan kunst naar waarde geschat worden en wordt het eeuwige, universele karakter duidelijk.

Schnabel is een getalenteerd filmmaker. AT ETERNITY'S GATE is een lust voor oog en oor (met dank aan componist Tatiana Lisovskaya). Wel is zijn visie op Van Gogh eerder ahistorisch, wanneer hij voorbijgaat aan Van Goghs kritische maatschappijvisie en zijn empathie voor de uitgebuite en in armoede gedwongen arbeidersklasse. Niet toevallig schilderde hij vaak mijnwerkers, handarbeiders, landbouwers en wevers, terwijl hij enkel misprijzen had voor de rijken die kunstwerken kochten zonder de betekenis ervan te vatten. De filmtitel is niet zomaar een knipoog naar mystiek kunstenaarschap, maar is verbonden met een gelijknamig schilderij van Van Gogh geïnspireerd door het schilderij Sans travail van Paul Renouard, die weversstakingen in Lyon vastlegde. Voor een in de 19de eeuw verankerde Van Gogh stond kunst niet los van de tijd en de wereld ­­ het leven en de realiteit vormden cruciale inspiratiebronnen – en weerspiegelde elk schilderij de maatschappij waarin het ontstond.

Schilderkunst als spiegel van de samenleving dus. Dat ontbreekt bij Schnabel, die de proletarische, rebelse schilder Van Gogh met een hedendaagse en burgerlijke blik bekijkt en zijn werk boven de realiteit doet zweven. De tijd mag dan voor een betere waardering van kunstenaars zorgen, de duiding van hun werk (850 schilderijen in het geval van Van Gogh) dreigt abstract te worden. In het pantheon gaat de ziel van de kunstenaar en de essentie van zijn werk verloren. AT ETERNITY'S GATE is “a thing of beauty”, maar vergeet dat schoonheid zelden vrijblijvend is.

FILM: *** / geen extra's

Themastukken en meer besprekingen van films op dvd, VoD en blu-ray, vind je in de rubriek 'Huisbios' in het tijdschrift Filmmagie.

Geschreven door IVO DE KOCK

At Eternity's Gate

Regisseur: 
Genre: 
Productiejaar: 
2018
Distributeur: 
The Searchers

Media: 

onomatopee