Film uit de lockdown?

Vloermarkeringen, stickers, looplinten alom en handgeldispensers in elke hoek: bioscopen na de lockdown lijken wel een pijlenparcours voor wie kampt met smetvrees. Gelukkig blijft het witte doek zelf onaangeroerd als venster op de wereld, ook na drie maanden gedwongen sluiting. Is er vanaf 1 juli een ‘Nuovo cinema Paradiso’?

Hoe haal je de cinemasector uit zijn slaapstand na de maandenlange lockdown? Sinds mei heropenen de bioscopen trapsgewijs per land, volgens de eigen regels en de kalender van de lokale exitstrategie. Ze moeten niet alleen het veiligheidsprotocol respecteren, maar ook zoeken naar een publiekstrekker in het flink gehavende aanbod. Wordt het wachten op Christopher Nolans Tenet of Disneys Mulan om de zalen ‘uitverkocht’ te krijgen? Of kan een Nederlandse kaskraker zoals De beentjes van Sint-Hildegard wonderen doen? De Franse bioscopen openen op 22 juni met de biopic De Gaulle. Moet de Franse generaal en latere president die de bevrijding van Parijs aan het eind van de Tweede Wereldoorlog aanstuurde nu ook de Franse bioscoopwereld redden uit de coronacrisis?

Nederland, bioscoopland?

In Nederland gingen de cinemazalen al op 1 juni open met acht nieuwe films op affiche. Als de reserveringssite van de Nederlandse marktleider Pathé een juiste graadmeter is, kijkt de Nederlandse filmliefhebber er reikhalzend naar uit om de komende weken opnieuw de bioscoop in te duiken. De combinatie van ongeduld en enthousiasme was op 1 juni al merkbaar. “De eerste bezoekers zaten vanochtend echt al vroeg voor de deur. Die hebben ernaar uitgekeken en waren dan ook zeer blij dat ze weer naar de film konden”, zegt de gemotiveerde exploitant van bioscoopcomplex Vue uit het Brabantse ’s-Hertogenbosch aan Omroep Brabant. Voor de beeldvorming rond de heropening maakt dat veel uit.

De beentjes van Sint-Hildegard

Toch was het op die warme junidag geen echte stormloop. “We zaten op een gemiddelde van misschien tien mensen per voorstelling. Dat is natuurlijk niet waar je vooraf op hoopt”, getuigde de uitbater van het cultuurcentrum Landvast in het Zuid-Hollandse Alblasserdam bij Dordrecht. De Twentse succesfilm De beentjes van Sint-Hildegard met cabaretier Herman Finkers had wel enkele volgeboekte voorstellingen. Kinepolis Nederland – verzamelpunt voor een jonger publiek – rekent in juni op een grote toeloop voor de eerste Rundfunk-film, gedraaid in het zog van de gelijknamige succesvolle absurdistische tv-serie. Uitverkocht betekent in deze postlockdowntijden in Nederland dertig bezoekers per zaal. In juli zou dit aantal opgetrokken worden tot een meer financieel haalbare honderd. Alleen al om break-even te draaien is deze schaalvergroting broodnodig.

Exemplarisch is alvast het initiatief van Filmmuseum Eye om de heropening te kaderen in de uitgesteld geopende tentoonstelling Passages met acht filminstallaties van Chantal Akerman (meer daarover in het juli-augustusnummer van Filmmagie). De Belgische cineast zou deze maand zeventig geworden zijn. Het Amsterdamse filmcentrum heeft goed begrepen dat je voor een geslaagde herstart een meerwaarde moet creëren door de filmvertoningen te koppelen aan een artistiek evenement.

Zachte heropstart

Wordt het schipperen tussen hoop en vrees voor de cinema-uitbaters? In Nederland waren de lage startcijfers een domper op de enthousiaste verwachtingen rond de heropening. De sector stond er al midden april op de bres met een conceptprotocol van bioscoopketen Pathé. De weken daarna werd niet alleen gewerkt aan de verfijning van de beschermmaatregelen, maar stelde men ook een gedragscode voor de bezoeker op om de herstart vlekkeloos te laten verlopen. Toch waren er ook signalen dat het Nederlandse publiek een afwachtende houding zou aannemen. Uit een enquête van het onderzoeksbureau Kantar TNS onder een doelgroep van ongeveer duizend Nederlanders bleek dat 30% hun bezoekje nog minstens een jaar na de heropening zou uitstellen. Bovendien gaf 38% aan voortaan minder frequent een culturele instelling te zullen aandoen dan voor de crisis. Is de bioscoopbezoeker voorzichtiger dan gedacht? Ook The Hollywood Reporter stelde in een bevraging vast dat velen – vooral dan 45-plussers - geneigd zijn om hun bioscoopbezoek uit te stellen.

Het Pathé-protocol in Nederland

Toch is het niet altijd kommer en kwel in de peilingen. Wereldwijd heerst er wel vertrouwen in de herstart. Het Amerikaanse onderzoeksbureau EDO, dat box-officetendensen analyseert, peilde het standpunt van een groot aantal bioscoopbezoekers. Drie vierde zou meteen terug naar de bioscoop trekken, mits de nodige veiligheidsmaatregelen zoals desinfecterende gel en meer schoonmaakbeurten tussen de voorstellingen. 60% gaf zelfs aan geen probleem te hebben met een temperatuurscan bij de ingang, zoals in vele Aziatische bioscopen de norm is.

Voor de meeste bioscopen is het afwachten en geleidelijk verder opbouwen. De Zweedse situatie, waar de bioscopen open bleven maar iedereen uit besmettingsangst wegbleef, hangt als een doembeeld boven de sector. Velen zien de huidige herstart als een inloopperiode om het veilige contact met de filmliefhebbers te herstellen. “Heropening in afgeslankte vorm zien we als een gebaar naar bezoekers: als je wil, kun je komen”, stelde programmeur Jacqueline van Velzen van het Delftse Filmhuis Lumen in De Filmkrant. “Voor ons als organisatie is het een oefening: lukt het ons om aan de richtlijnen te voldoen?” Weer op adem komen is voor de filmsector een lang en voorzichtig proces. Kortom, een fase waar je als bioscoopuitbater doorheen moet.

Uiteenlopende data

Met hun vroege heropeningsdatum zitten de Nederlandse bioscopen bij de eerste lichting in Europa. België huppelt met 1 juli achteraan. Alleen het Verenigd Koninkrijk (4 juli), Cyprus (14 juli) en Ierland (10 augustus) starten nog later op. De data van de heropeningen zijn uiteraard niet Europees gecoördineerd, maar gebonden aan de besmettingssituatie in het land of de regio. Wie vroeger kan starten, is wel beter voorbereid om de blockbusters van de zomer ‘coronaproof’ op te vangen.

Voor een succesvolle herstart spelen er naast gezondheidsargumenten ook andere factoren mee zoals een goede coördinatie tussen de overheid en de filmsector, adequate steunmaatregelen, een aantrekkelijke programmatie, een klantvriendelijke reserveringssite en een goed veiligheidsgevoel bij de bezoeker. Een combinatie dus van gezondheidsfactoren, preventiebeleid, overheidsinterventie, marktstrategie en eigen marketing.

In België waren de noodmaatregelen strenger dan bijvoorbeeld in Nederland of Scandinavië. Begin juni startte een inhaalmanoeuvre om de opgelopen achterstand goed te maken en werd de lockdown in de Vlaamse audiovisuele sector versneld afgebouwd. Er kwam een protocol voor de werkzaamheden op de set, zodat de filmopnamen konden hervatten. Op basis van een schademeting maakte het Vlaams Audiovisueel Fonds een steunfonds van vijf miljoen euro voor de filmsector vrij.

Tenet

Over een geschikte datum voor de heropening van de bioscopen werd ook in België lang gepalaverd. Marktleider Kinepolis had op half juni gehoopt. Voor de Brusselse arthousebioscopen was het lang wikken en wegen. In feite lagen er bij deze Brusselse stadscinema’s twee scenario’s op tafel: een heropening in juli of begin september. Met argusogen volgde men de ontwikkelingen bij de zuiderburen. “Ik wil niet negatief zijn. Ik wil graag openen. Maar de meerderheid van de Franse bioscopen heropent liever in september. Niet alleen is er de hoop dat we dat dan in betere omstandigheden kunnen doen, het is vooral economisch minder riskant”, stelde Nicolas Gilson, programmeur en directeur ad interim van Palace, in een interview met Bruzz op 14 mei. De regering en de veiligheidsexperts gaven de cultuursector uiteindelijk groen licht voor een herstart op 1 juli, een gemeenschappelijke regeling voor theaters, concertzalen en bioscopen. Met de mogelijkheid om tweehonderd mensen per zaal toe te laten. Voor de grote bioscoopcomplexen klinkt dat cijfer positief voor de bezettingsgraad, maar ligt de datum wel erg dicht bij de release van de blockbusters Tenet en Mulan op 22 juli, waarvoor een grote toeloop verwacht wordt. De vertoning coronaveilig houden wordt dan de grote uitdaging. "Dit is een begin", klonk het bij de Federatie van Cinema's van België (FCB). “Wel betreuren de bioscopen dat ze de activiteiten geen twee weken vroeger kunnen heropstarten. We hadden zelf voorgesteld om op 17 juni al te heropenen met een lagere capaciteit, om al een beetje in te kunnen lopen, maar de gezondheid van de bezoekers en het personeel komt nog altijd op de eerste plaats.”

Coördinatie zoek?

Het gebrek aan een gecoördineerde Europese richtlijn laat zich voelen in de reacties op het veld. Niet alleen lopen de data uiteen, bovendien hanteren niet alle landen de anderhalvemeterregel. Daardoor zijn de commerciële kansen voor de bioscopen om de gecumuleerde verliezen goed te maken niet in alle lidstaten gelijk. Dat veroorzaakt heel wat wrevel in filmrangen en wakkert ook de tegenstelling tussen grote en kleine filmhuizen aan. Nederland had al vrij snel een gecoördineerd plan op tafel, maar vele arthousebioscopen vonden dat de grote bioscoopconcerns en de overheid tijdens de coronabesprekingen te weinig rekening hielden met de noden van de kleinere zalen.

Vooral in Duitsland wordt er geklaagd over het gemis aan coördinatie tussen de overheid en de overkoepelende filmorganisaties. Omdat de deelstaten er afzonderlijk de exitstrategie invullen, verschillen de startdata van de heropeningen per regio. “Nefast voor de sector”, vindt Christine Berg van het Hauptverband Deutscher Filmtheater (HDF) in een gesprek met Badische Neueste Nachrichten uit Karlsruhe. “De filmdistributeurs wachten met hun nieuwe films, omdat niet alle deelstaten hun bioscopen heropenen. In Beieren moeten filmfans wachten tot 15 juni, voor Berlijn is er nog geen datum.”

Afstandsmaatregelen in Duitsland

De HDF oefent ook druk uit om de opgelegde afstand terug te brengen van 1,5 tot 1 meter. “Andere landen zoals Zwitserland of Oostenrijk hebben wel met de sector gepraat”, zo klinkt het argument. “De bioscopen mogen er openen met een meter afstand tussen bezoekers. Men mag niet vergeten dat er in een bioscoop niet gepraat wordt. De voorstelling vindt plaats op een scherm en we hebben gigantische ventilatiesystemen. Met een meter afstand zouden we ongeveer 50 procent capaciteit krijgen." De gefaseerde heropeningen in mei waren in Duitsland trouwens beperkt tot de commerciële bioscopen. AG Kino, de koepel van arthousebioscopen, hield de boot af en heeft met de distributeurs afgesproken om de filmhuizen pas in juli over heel Duitsland te heropenen. Duidelijk is dat de coronaversoepelingen in Duitsland voor gemengde gevoelens in de filmsector zorgden en er weinig consensus was over de datum, de programmatie en de toegestane bezettingsgraad. De heropstart laat vele vragen open.

Toch palmen voor Cannesfilms

Zowel achter de schermen als in de radio- en televisiedebatten was er in Frankrijk al wekenlang fel gelobbyd voor een vroege openingsdatum. Toen de overheid de lockdown in de zuidelijke en westelijke arrondissementen versoepelde, maar het zwaar getroffen Parijs, Bourgondië, Elzas-Lotharingen en Picardië op slot liet, draaide de bioscoopfederatie het roer helemaal om en ging ze resoluut voor de gemeenschappelijke latere datum van 22 juni. Tegelijkertijd werd een compensatiefonds van vijftig miljoen euro goedgekeurd om de opnamen van de stil gelegde filmproducties te hervatten. Alleen al in Parijs waren een twintigtal opnamen van langspeelfilms en tv-series onderbroken door de lockdown. In alle corona-ellende hadden de Parijzenaars er een bijzondere attractie bij. De geelbruine decors van het Tweede Wereldoorlogdrama Adieu Monsieur Haffmann bleven wekenlang onaangeroerd staan en dompelden de straten rond Montmartre in de sombere sfeer van de Duitse bezetting. Intussen blikt cineast Fred Cavajé de laatste scènes in met steracteurs Daniel Auteuil en Gilles Lellouche. Door de onderbroken films snel af te werken hoopt men de continuïteit in het aanbod Franse films opnieuw veilig te stellen.

De verlaten set van Adieu Monsieur Haffmann

Naast het biografsiche De Gaulle zullen de Franse bioscopen tijdens hun heropeningsperiode ook Cannesfilms programmeren, geselecteerd voor een festival dat nooit plaatsvond. De festivaldirectie – geen adept van streaming, zoveel is zeker – zorgde alvast voor een goede promotiestunt door de Cannesfilms het recht op het ‘palmlabel’ van Cannes te geven voor vertoning. “Deze selectie is er en is prachtig. Ze zegt dat film, die in 2020 voor drie maanden uit de theaters verdween en dat voor het eerst sinds de uitvinding door Lumière op 28 december 1895, levendiger is dan ooit”, stak festivaldirecteur Thierry Frémaux de bioscopen een hart onder de riem. Met op de affiche nieuwe films van publiekslievelingen François Ozon (Eté 85) en Wes Anderson (The French Dispatch, gesitueerd in een fictieve Franse stad Ennui-sur-Blasé, op affiche) is de Franse bioscoop alvast niet afhankelijk van de komst van de Amerikaanse blockbusters. “De zomer is altijd een moeilijke periode voor bioscopen”, bekende Nicolas Gilson van de Brusselse Palace nog aan Bruzz. “Daarom sparen de verdelers hun films met het grootste potentieel op voor na de zomer. In mei en juni moeten we het hebben van de films die werden voorgesteld op het Festival van Cannes. Maar dat is niet kunnen doorgaan.” Dit euvel is nu door de Cannesstunt alvast deels weggewerkt.

Arthouse gaat online

Binnen de traditionele filmverhoudingen zijn arthousebioscopen en video-on-demand geboren vijanden. De coronacrisis vertekende dit beeld, toen sommige distributeurs hun films meteen voor VoD-release aanboden. “Eerlijk gezegd ben ik blij dat enkele verdelers geëxperimenteerd hebben met onlinereleases”, gaf Nicolas Gilson grif toe. “Het bood de pers de kans om te blijven berichten over film. Dat is belangrijk, want dan blijft cinema in de hoofden van de mensen bestaan.” In bange coronatijden maakten de filmhuizen van de nood een deugd. Op gewone filmdagen is hun bioscoop een ontmoetingsplek voor een loyaal filmlievend publiek. Die band bleven ze ook tijdens de coronacrisis aanhalen met een eigen nieuwsbrief of een filmvertoning online. Zo boden de stadsbioscopen van de Lumièregroep in Brugge en Antwerpen, in samenwerking met Studio Skoop in Gent en Roxy Theatre in Koersel, recente topfilms aan via het net. Filmhuis Mechelen startte zijn Cinema Corona-project en zette elke avond een gratis online te bekijken auteursfilm of documentaire in de kijker. Ook de Brusselse Cinéma Galeries ging viraal tijdens de lockdown met de vertoning van Queercore: how to punk a revolution. Deze sociale documentaire over de punkscène in Toronto had eigenlijk in april in de bioscoop moeten draaien. 1340 kijkers logden die avond in, een absoluut record. Met zulke succesrijke initiatieven bewezen de arthouses hun bestaansrecht als onlinespelers in tijden van lockdown en quarantaine: van fysieke ontmoetingsplaats naar contactplek op het web.

Medium in beweging

De gevolgen van de coronacrisis reiken verder dan de complicaties rond de heropening van de bioscopen of de herstart van vertraagde filmproducties. Uiteraard hangen vele ontwikkelingen samen met de coronacrisis en is het nog maar de vraag welke tendensen zich daadwerkelijk verder zetten na de lockdown. Ruwweg verwacht de filmsector structurele wijzigingen en herprofileringen in de naweeën van de crisis. Want zo snel als de realiteit verandert, kunnen ook oude gebruiken en afspraken vervagen. Zo gooit distributeur Cinemien – promotor van “conscious cinema” – het roer om door al vanaf midden juni zijn dvd-activiteiten te schrappen. In de overgang naar het ‘nieuwe normaal’ staat naast de globalisering van de filmproductie vooral de zogenaamde theatrical window – de periode tussen de bioscooprelease en de beschikbaarheid voor home entertainment – onder druk. Wereldwijd gaan er stemmen op om die periode in te korten of films zelfs tegelijk in de bioscoop en online uit te brengen. De Britse producent David Puttnam (van onder meer Oscarwinnaar Chariots of Fire) pleit voor een flexibele marge, met een snelle VoD-release voor films die maar een korte tijd in de bioscoop liepen. De actie van bioscoopketen AMC om de films van Universal Pictures te boycotten omdat ze de theatrical window voor de muzikale animatiefilm Trolls World Tour (of Trolls 2) niet respecteren, wordt intussen door velen geïnterpreteerd als een laatste stuiptrekking van het oude normaal. Zal AMC – die net een verlies van wel 2,2 miljard dollar in het eerste kwartaal van 2020 bekendmaakte – dan ook de nieuwe James Bondfilm No Time to Die van Universal uit zijn filmprogramma schrappen? De kassa geeft Universal alvast gelijk. In drie weken tijd maakte de filmmajor online meer winst met de sequel Trolls World Tour – ruim 100 miljoen dollar – dan het origineel Trolls in 2016 in vijf maanden bioscooprelease bijeen gaarde. Voor de beleidsmakers van de miljardenindustrie liegen de cijfers nooit: einde theatrical window?

Digitaal normaal

In tegenstelling tot de algemene perceptie van de coronacrisis in de filmwereld, zijn er nog nooit zoveel films bekeken als tijdens de lockdown. Blockbusters, auteursfilms, klassiekers, cultfilms, series, filmcycli, documentaires of kortfilms: ze werden massaal aangeboden en gestreamd. Ook de festivals die online gingen, leken nog nooit zo democratisch dichtbij: zonder rode loper of receptie, maar met gratis streaming en een stemmingsronde met prijsuitreiking online. Onder de coronadruk lanceerden enkele festivals vernieuwende, experimentele initiatieven op het net. Een voorbeeld van good practice was het Species of Spaces-project van het documentairefestival van Thessaloniki. Meer dan twintig deelnemende regisseurs reflecteerden in een kortfilm van circa drie minuten over de lockdown.

Willen we zulke rijke festivalervaringen online wel opnieuw inruilen voor een vliegtuigticket of verre verplaatsing, minder veilig dan het internet? Wil de filmsector het normale filmleven van voor de coronacrisis wel helemaal terug? En verkiest ook de filmkijker niet een nieuwe normaal, dat voortbouwt op de tendensen van tijdens de crisis? Zoals telewerken na de lockdown de norm blijft, biedt ook online kijken nieuwe perspectieven voor de sector.

Terug naar normaal, kan dat eigenlijk nog wel? “De coronacrisis heeft zelfs de meest verstokte bioscoopliefhebber teruggeworpen naar het kleine scherm. Hoe is jouw ervaring met het thuiskijken?”, vroeg ook Filmmagie aan lezers (de enquête is hier in te vullen). De antwoorden op het nieuwe normaal volgen in het juli-augustusnummer van het magazine.

Beeld: Nuovo cinema Paradiso

Geschreven door DIRK MICHIELS

Film uit de lockdown?

Media: 

onomatopee