Filmbedrijf buiten adem

“Ik ben niet bang voor werkloosheid en voor de crisis. Er is nog erger op komst. Maar als we ons blijven concentreren op kleine dingen, zien we het grote gevaar niet aankomen”, zei Adèle Haenel in ‘Les combattants’ (2014), het sterke debuut van Thomas Cailley. In die film vermoed je dat het onbestemde gevaar bosbranden zijn, in volle coronacrisis lijkt het wel een profetische uitspraak over een virus dat niemand zag komen.

Bioscopen dicht, filmreleases uitgesteld, promotiecampagnes afgevoerd, filmopnamen onderbroken, festivals opgeschort en filmsterren in quarantaine. Wereldwijd is de filmindustrie een van de meest getroffen sectoren, met een ongekende dreun in al haar geledingen, van productie over promotie tot distributie. “Er zijn geïsoleerde incidenten die een bepaalde film kunnen beïnvloeden”, benadrukte boxoffice-analist in Hollywood Jeff Bock. “Maar hier wordt de filmindustrie in zijn geheel aangetast.”

Filmproces geïnfecteerd
De klappen vallen het zwaarst in het blockbustersegment, de meest geglobaliseerde tak van het filmbedrijf. Om de verspreiding van het virus in te dijken gingen de Hengdian Studios en ruim 10.000 multiplexen in China eind januari op slot. De sluiting van de grootste Aziatische filmstudio gaf een eerste knauw aan de veelgelaagde outsourcing van de Hollywoodactiviteiten. Door de verregaande quarantainemaatregelen vingen vele uitbestedingen van Hollywood bot. Omdat de sluiting van de filmzalen uitgerekend in de periode van het Chinese nieuwjaar gebeurde, kelderde ook de promotie van de blockbusters en de Oscarfilms van 2020. Tijdens de nieuwjaarsweek lanceren de Hollywoodstudio’s doorgaans een grootschalige campagne voor hun nieuwe kaskrakers. Want door hun hoge productiekost is de Chinese markt met zijn meer dan 70.000 filmzalen – vaak uitgerust met 3D-schermen – broodnodig om de winst omhoog te duwen.

Toen het virus verder uitdijde naar Zuid-Korea en Japan, werd duidelijk hoe afhankelijk Hollywood wel is van de Aziatische export. Tijdens de corona-wintermaanden viel de ticketverkoop in Zuid-Korea terug op 62 miljard won tegen 189 miljard (0,14 miljard euro) in dezelfde periode vorig jaar. De distributie van de Oscarfilms zoals 1917, Little Women en Judy verzandde. Sterren zoals Saoirse Ronan en Renée Zellweger braken hun promotietoer in Japan af uit vrees voor het virus.

Affiche voor de oorspronkelijke wereldwijde release van No Time to Die in april

De verdere uitbraak van COVID-19 van het Chinese Wuhan naar de rest van de wereld stuurde de winstprognose van steeds meer blockbusters danig in de war. De James Bond-producenten trokken meteen hun vooruitziende conclusie uit de terugval van de Aziatische markt en stelden de première van No Time to Die met een half jaar uit. Berekend werd dat de marketingkosten door de opschorting met 30 à 50 miljoen dollar zullen oplopen. Maar liever dat dan het risico van lege of gesloten filmzalen.

Virusescalatie
Het domino-effect was in februari en maart niet te stuiten. Drastische beleidsbeslissingen en ingrepen in productie, promotie en distributie volgden elkaar snel op. Om de winstverwachting van zijn nieuwe voorjaarfilms niet te moeten bijsturen, schortte Disney het zogenaamde theatrical window op, de wachttijd tussen bioscoop- en thuiskijkrelease. Zo kan Pixars Onward al vanaf april gestreamd worden via Disney+. Tenminste in de landen waar het nieuwe platform al actief is, zoals Nederland, maar nog niet in België, dat pas deze zomer volgt, ondanks de coronapiek in VoD-kijken. Ook werd er duchtig geschoven met de releasedata. Voor Christopher Nolans Tenet is het bang afwachten of de film de première in juli haalt. Fast & Furious 9 verdween uit de kalender van 2020. De dramatische corona-uitbraak in Italië in februari gooide dan weer het draaischema van Tom Cruises MI 7 overhoop, met cruciale opnamen tijdens het Venetiaanse carnaval. Door de sluiting van de Tsjechische grenzen half maart werden de Barrandov-filmstudio’s geïsoleerd, met negatieve gevolgen voor de Disney-serie The Falcon and the Winter Soldier. Een dergelijke abrupte onderbreking van de draaitijd kost de producent al snel 350.000 dollar per dag.

Alle malheur kwam in één keer. Wereldwijd moesten filmopnamen rigoureus stopgezet worden omdat de crew of cast positief testte. De set van de Elvis Presley-film van Baz Luhrmann werd volledig ontmanteld toen acteur Tom Hanks besmet raakte. “Dit is niet het moment om een film te maken”, zei Luhrmann aan The Hollywood Reporter. “Pas als de tijd rijp is, nemen we de productie weer op.” Ook Paul Schraders The Card Counter deelde in de klappen, toen een acteur met een bijrol positief testte. Tot groot ongenoegen van de regisseur werden de opnamen stilgelegd, een week voor de laatste draaidag. Andere filmploegen kortten de draaitijd dan weer drastisch in om dit risico te ontlopen. Wat eerst op een tijdelijke dip in Azië leek, wordt door de snelle verspreiding van COVID-19 en de vele lockdowns een langdurig probleem. De verliezen in de sector worden nu al op 17 miljard dollar geraamd. Dat is een eerste prognose, op voorwaarde dat de activiteiten in mei hervat worden, wat met de dag twijfelachtiger wordt.

Minder uitbesteden, minder globaliseren?
De crisissituatie zette grote vraagtekens bij de economische strategie van Hollywood om films tegen een gunstige prijs buiten de VS te produceren. Het virus legde de fragiele plek van de globalisering bloot. Een crew met mensen van verschillende nationaliteiten is zoveel kwetsbaarder in pandemietijd. Meteen gingen er in het filmbedrijf stemmen op om minder afhankelijk te zijn van gespecialiseerde studio’s en lagekostenlocaties. Minder spreiden en minder globaliseren, werd plots de vuistregel. Noodoplossing of nieuwe strategie? Het legde de studio’s in Atlanta alvast geen windeieren, toen ze zowel Disneys The Falcon and the Winter Soldier als de Netflixfilm Red Notice konden herbergen.

The Falcon and the Winter Soldier

Buiten de VS klonk een gelijkaardige oproep. “Het coronavirus is een game changer voor de globalisering”, stelde Bruno Le Maire, de Franse minister van Economie. Ook voor het filmbedrijf benadrukte hij het belang om minder afhankelijk te worden van China en minder te globaliseren. De opnamen in China van Guillaume Canets Asterixfilm L’empire du milieu blijven intussen wel ingepland op 15 juni. Daarin zit een duidelijke stellingname van de Franse producenten om te blijven samenwerken en de globalisering voorlopig niet af te bouwen. Globalisering biedt immers niet alleen commerciële voordelen. Outsourcing mag dan vooral flexibeler en financieel voordeliger zijn, werken met gespecialiseerde buitenlandse crews en filmstudio’s komt ook de kwaliteit en de diversiteit ten goede.

Bioscopen open of dicht?
Van alle coronamaatregelen binnen de filmbranche lijkt de sluiting van de bioscopen de meest drastische en meest betwiste. “Bioscopen zijn een essentieel onderdeel van het sociaal leven”, stak cineast Christopher Nolan in The Washington Post de filmzalen een hart onder de riem na de sluiting in Californië en New York. “Ze verschaffen jobs aan velen en entertainment voor iedereen.” Ook in Frankrijk was de sluiting van de bioscopen een moeilijke oefening. Bij de uitbraak van crisis ging de sector ervan uit dat het verbod op activiteiten met meer dan honderd bezoekers niet op de filmzalen van toepassing was. “Het is belangrijk dat bioscopen open kunnen blijven. Het zijn toevluchtsoorden in tijden van nood en isolement”, wees Erwan Escoubet van de Franse bioscoopfederatie op het sociale belang. In de drie meest getroffen regio’s Bretagne, Picardië en Elzas-Lotharingen gingen de cinemazalen op 1 maart wel dicht. Op 6 maart mochten ze dan weer open onder strikte voorwaarden, zoals een maximale zaalbezetting van een rij op twee. De Franse bioscoopfederatie lobbyde druk om strengere maatregelen tegen te houden. “Deze sluitingen geven een verkeerd signaal aan de bevolking en voeden een algemene psychose die op lange termijn desastreuze gevolgen kan hebben voor ons hele systeem”, oordeelde Alexandre Mallet-Guy van filmdistributeur Memento. Hij voegde de daad bij het woord en bracht La bonne épouse met steractrice Juliette Binoche op 11 maart nog op 650 kopieën uit. Een foute gok! Twee dagen later volgde het ministeriële besluit om alle Franse bioscopen te sluiten tot 15 april in het kader van social distancing.

In België werden de overheidsmaatregelen om het virus te beteugelen geruislozer aanvaard. Kinepolis kondigde al op 12 maart de sluiting aan. De gezondheid van onze filmliefhebbers en medewerkers blijft onze absolute prioriteit, klonk het in het persbericht. Het cinemabezoek was al voor die datum met minstens de helft afgenomen. De Belgische bioscoopsector raamt het verlies op een slordige 5 miljoen euro per week sluiting. Zware prognoses worden niet geschuwd: de coronamaatregelen zullen een ernstige impact hebben op de financiële resultaten van het eerste halfjaar. En niet alleen in België: intussen gingen de filmzalen in alle EU-lidstaten dicht, op (voorlopig) Zweden na.

Online kijken
Zoals het bedrijfsleven en het onderwijs kan de filmsector door de lockdown alleen nog online blijven functioneren. Om de continuïteit te garanderen tekenden de Belgische distributeurs een ‘historisch’ akkoord met de VoD-platformen. Ze bieden nieuwe films online aan tegen (ongeveer) bioscoopprijs zolang de filmzalen gesloten blijven. Deze lentefilms slaan de bioscooprelease gewoon over. In deze context belandde ook het Belgische Jumbo rechtstreeks online, zonder bioscooppremière en de daarbij horende publiciteit, zonder de magie van het witte doek. Een release in mineur voor dit debuut van Zoé Wittock, dat een maand geleden nog bekroond werd met de Generation14plus-prijs op de Berlinale.

Jumbo

Marktleider Netflix was er als de kippen bij om het ontstane vacuüm te dichten. Illustratief daarvoor is het nieuwe Netflix Party, een Chrome-extensie om je filmkeuze te syncen met die van je vrienden. Chatvenster om over de film te discussiëren incluis! Aan originele en geëngageerde digitale filminitiatieven trouwens geen gebrek in coronatijd. Dynamische platforms met cinefiele missie bieden wekelijks of gedurende een dag een kwaliteitsfilm uit hun collectie gratis aan, of geven korting op hun abonnement. Sociale bewogenheid siert alvast het online kortfilmfestival My Darling Quarantine, dat inkomsten doneert aan de medische sector (zie hier).

Zorgt de coronacrisis voor een keerpunt in het kijkgedrag? Wordt streaming definitief mainstream? De bioscoopsector ziet de situatie met lede ogen aan. “Nu mensen beseffen dat er niets anders over is dan thuis te blijven en Netflix te kijken, wordt het voor de bioscoopsector alsmaar moeilijker om zijn activiteit winstvol op te starten als de crisis voorbij is”, verwoordt de Franse bioscoopfederatie de vrees van vele cinema-uitbaters. Men verwacht dat de ongenadig harde klap van de sluiting nog lang zal nadreunen. Uit de cijfers van de Franse bioscopen die begin maart een week sloten en dan opnieuw (tijdelijk) openden, blijkt wel dat het filmbezoek zich op de tweede openingsdag herstelde op het oude niveau. Maar een week was natuurlijk kort om zich een ander kijkgedrag toe te meten, niet vergelijkbaar met de maandenlange quarantaine van nu.

Met de coronacrisis duiken nieuwe doembeelden op. “Hoe zal cinema eruitzien binnen enkele weken of maanden?” vroegen de uitbaters van de Sphinx-bioscoop in Gent zich af een week nadat zij op 14 maart de deuren sloten. “Komen onze bezoekers nog terug? Hebben we dan met z’n allen genoeg films gezien thuis en online en hoeft het even niet meer? En wat met de zomer wanneer mensen kiezen voor zon en buitenleven, eerder dan voor een cinemabezoek? Een resem vraagtekens bij ons, bij collega’s, in eigen land, in andere landen … Er zijn geen antwoorden. Nog niet.” De enige zekerheid is dat de aandelenkoers van Netflix sinds de crisis lichtjes gestegen is, ondanks de coronacrash op de internationale beurzen.

Schaarste in aanbod?
Niet alleen de bioscopen, ook de filmfestivals beleven zwarte tijden nu het openbare leven op slot is gegaan. Met het coronavirus als aanjager werd het ene festival na het andere afgelast (zie ons overzicht hier). Sommige (Docville, MOOOV) gaan nu wel online met een selectie van films en waar mogelijk introducties of nagesprekken door de makers. Of ze sporen de kijkers aan om online te stemmen op hun favoriet. Uitstellen is vaak geen optie. Gezien de drukke agenda van opeenvolgende festivals is het een heksenwerk om een filmgebeuren naar een latere datum te verplaatsen. Kop van jut is het festival van Cannes, dat ondanks de dreiging geen annulatieverzekering afgesloten had tegen epidemieën.

Een filmfestival is echter meer dan een ontmoeting met het publiek. Voor de beroepssector is het een uitgelezen basis om nieuwe films aan te prijzen en wereldwijd te verdelen. Meer nog dan de grote filmstudio’s hebben de kleinere, onafhankelijke producenten de festivals en hun filmmarkten nodig om films verkocht te krijgen. Dat dit netwerk ineenstuikt door de coronacrisis is voor hen een zware dobber. En dat terwijl de filmproductie zelf al opmerkelijk lager ligt sinds de uitbraak van het virus. Uit voorzorg hebben de onafhankelijke producenten onderling afgesproken om onder meer een virtuele variant van de Marché van Cannes op te zetten. Op die manier kunnen er toch nog contracten voor het najaar afgesloten worden, moest het festival überhaupt geen geschikte nieuwe datum vinden. Ook de televisiesector is getroffen, nu het grote koopmoment voor televisiefilms en -series op MIP-TV in Cannes werd geannuleerd.

Eigenlijk kan je stellen dat op zulke markten de krijtlijnen van de bioscoopreleases en de televisiefictie voor de komende seizoenen worden getekend. Ligt er een aanbodschaarste in het verschiet? De eerste met mondjesmaat heropende Chinese bioscopen draaien alvast oude Marvels, bij gebrek aan nieuwe blockbusters. “Hoe langer het duurt, hoe minder films we in de pijplijn hebben voor 2021 en 2022, met het risico dat de filmindustrie op middellange termijn volledig verlamt”, waarschuwt analist Jeff Bock.

Dat er onder de nieuwe films binnenkort een rampfilm over de coronacrisis zal zitten, lijkt onvermijdelijk. Maar of de nieuwe pandemiefilms kunnen tippen aan Steven Soderberghs Contagion uit 2012 is lang niet zeker. Heel trefzeker bracht Contagion – een stiekeme topper op Netflix in bange coronatijden – de verspreiding in beeld van een virus waartegen geen medicijn bestaat. Geen handen schudden en binnen blijven leek de enige remedie. Of hoe film op de werkelijkheid voorloopt.

Beeld (boven): setfoto Contagion

Geschreven door DIRK MICHIELS

Filmbedrijf buiten adem

Media: 

onomatopee