FilmMagie Antwerpen: 75 jaar filmculturele werking in Antwerpen

Met haar 75 jaar werking is FilmMagie Antwerpen de op een na oudste van de dertien filmclubs die verspreid over heel Vlaanderen actief zijn onder de noemer FilmMagie. Tijd voor een stukje geschiedenis naar aanleiding van die opmerkelijke verjaardag.

Onder impuls van de stichters, pater Willem Van den Nieuwenhuyzen (eerste voorzitter) en Jan Botermans (eerste secretaris), kwam op 26 maart 1943 in de clandestiniteit voor het eerst een “Filmcomité” samen met als doel “op een of andere wijze filmvorming te institutionaliseren”.

Niet veel later, op 10 mei 1943, startte de allereerste sessie van de “Filmschool” voor een 50-tal aanwezigen in de lokalen van Smalfilmstudio in de Otto Veniusstraat 22, nu onderwijssecretariaat, in hartje Antwerpen.

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog lag Antwerpen onder een Duitse bommenregen. Zo sloeg op de fatale zaterdag 16 december 1944 een V-bom in op de nokvolle Rex-bioscoop aan de De Keyserlei. Onder de 567 dodelijke slachtoffers bevond zich ook de stichter en bezieler pater Willem.

Vervolgens nam onderwijsinspecteur Jozef Jespers, later verkozen tot senator, het voorzitterschap aan en begon hij besprekingen om het Filmcomité te integreren in het Middenbestuur der Katholieke Filmactie, de nationale beweging. Het leidde tot een nieuwe start in april 1945 onder de naam Centrum voor Filmcultuur om niet veel later – zomer 1946 – de naam Katholieke Filmliga (KFL) aan te nemen, vooraleer in 2003 gekozen werd voor de huidige naam FilmMagie.

Drie pioniers

Twee enthousiaste jonge mannen behoorden van het eerste uur bij het comité. Jos Van Huynegem werd in 1946 “voorlopig” aangesteld tot secretaris. Hij zou dat blijven tot in de jaren 70 en zich ontwikkelen tot de drijvende materiële kracht van de filmclub. Joz. Van Liempt, filmrecensent van onder meer Gazet van Antwerpen en een tijdlang hoofd van de persdienst DOCIP in Brussel, werd in 1950 de volgende voorzitter. Zijn ambtsperiode zou 17 jaar duren, tot hij in 1967 werd verkozen tot Algemeen Voorzitter van KFL. Vic Vingerhoedt, die al jaren actief was geweest als auteur van de programmabladen, zou hem opvolgen en de club leiden tot in 1974.

Filmclubvoorstellingen

Op 26 juli 1945 werd in de stampvolle bovenzaal van de Landelijke Bediendencentrale (Korte Nieuwstraat) de door de nazi’s verboden film Das Testament des Dr. Mabuse” (Fritz Lang, 1932) vertoond. Op 25 september 1950 startte in het Sint-Jan Berchmanscollege aan de Meir voor het eerst een reeks exclusieve films, nooit vertoond in Antwerpen. De Zweedse film Himlaspelet (The Heavenly Play van Alf Sjöberg, 1942) beet de spits af. Net als in 1945 was de zaal uitverkocht en dat zou lange tijd zo blijven. Vanwege het succes werden spoedig bijkomende voorstellingen georganiseerd in de zalen Monty (Montignystraat), Pax (Lange Dijkstraat) en Renova (Heistraat, Wilrijk). Op één seizoen tijd had KFL een plaats veroverd in het Antwerpse culturele leven en met haar jaarlijkse cycli filmvoorstellingen duurt dit voort tot op vandaag.

De gouden jaren

De zaal van het Sint-Jan Berchmanscollege bleek te klein. Als een geschenk uit de hemel kwam er aan de Frankrijklei, als een annex aan het Jezuïetencollege, de nieuwe zaal Elckerlyc met ruim 800 plaatsen. Precies wat KFL nodig had. Vijf dagen voor de officiële opening op 25 januari 1958 had KFL-Antwerpen de perfecte 35mm-apparatuur al in gebruik genomen met een voorstelling in een nokvolle zaal van de onuitgegeven film Il bidone (Federico Fellini, 1956), ingeleid door pater Jos Burvenich s.j.

Naast die succesvolle filmclubavonden zou KFL-Antwerpen zich in de jaren 50 en 60 ontwikkelen tot een zeer dynamische plaatselijke KFL-afdeling en als organisator optreden op tal van nationale en internationale filmcongressen van onder meer Katholieke Vlaamse Volkshogeschool, CEDOC (filmeducatie) en OCIC, de internationale katholieke filmorganisatie die nu SIGNIS heet.

De tweede generatie

In de jaren 70 trad een nieuwe generatie aan. Erlend Witteveen werd penningmeester en volgde Joz. Van Liempt, inmiddels bevorderd tot producer bij de BRT, op in de raad van bestuur van de centrale KFL. Hedwig Van Gerven kwam de onvermoeibare Jos Van Huynegem, die meer dan 30 jaar een drijvende kracht was, als secretaris aflossen en zou acht jaar later eveneens toetreden in het centrale KFL-bestuur.

Jos Horemans volgde in 1974 Vic Vingerhoedt op als plaatselijk voorzitter en zou nog later, vanaf 1993, vier termijnen tot Algemeen Voorzitter verkozen worden. Uit de dynamiek van het verjongde bestuur ontstonden nieuwe initiatieven zoals een filminformatiecentrum, elke zaterdag open voor het publiek.

Begin jaren 80 kwam nog een ander initiatief tot stand. Na decennia van filmforum in Elckerlyc hielden de paters jezuïeten het stilaan voor bekeken. Jos Horemans en Erlend Witteveen zagen onmiddellijk de noodzaak in om deze organisatie met KFL-Antwerpen verder te zetten. Van massale voorstellingen in Elckerlyc werd het filmforum voor scholen omgevormd tot voorstellingen voor kleine groepen, eerst in Cartoon’s, later en tot op heden in Cinema Zuid.

Na moeilijke jaren een herwonnen stabiliteit

Aan het einde van de jaren 70 dook voor KFL een levensgroot probleem op. De projectiekwaliteit en de zaalverwarming van Elckerlyc gingen erop achteruit, de belangstelling voor de clubvoorstellingen nam af en de programmatie kreeg af te rekenen met moeilijkheden of tegenwerking vanuit de bioscoopsector en de filmverdeelhuizen. Op zoek naar alternatieven bleek al snel dat ‘Antwerpen kinemastad’ niet beschikte over een degelijke infrastructuur voor culturele filmvoorstellingen. Na enkele ondermaatse alternatieven, met verlies aan publiek tot gevolg, vond KFL eerst een kwaliteitsvol onderkomen in het Gevaert-auditorium en daarna dook het Cultureel Centrum Deurne met zijn cinemazaal Rix op als reddende thuishaven.

Inmiddels was Hilde Van Liempt al een tiental jaren de tweede generatie komen vervoegen. Toen Jos Horemans, onder druk van professionele bezigheden, in 1984 een stap terug wilde zetten, was zij de geschikte persoon om de KFL-ploeg te leiden. Zij bleef aan het roer van KFL-Antwerpen (vanaf 2003 omgedoopt tot FilmMagie Antwerpen) tot 2013, met net geen 30 jaar veruit de langste periode als plaatselijk voorzitter.

Het filmclubbestuur anno 2019

Met Els Vanhout en Mariette Basteleijsens kwam er versterking in het bestuur op de sleutelposities van respectievelijk voorzitter en secretaris. Zij vormen samen een stevige tandem. Mia Lenssen, meer dan 50 jaar actief op diverse domeinen van de vereniging, is de huidige coördinator van het schoolfilmforum, met assistentie van Dirk Rylant.

Een trio programmatoren – de oud-voorzitters Hilde Van Liempt en Jos Horemans met Nico Krols, de ‘huisschrijver’ van tal van teksten – speurt de filmmarkt af op zoek naar waardevolle films die weinig of geen kans kregen in het bioscoopcircuit en die door hun humane inhoud en/of filmische kwaliteit interessant lijken voor het trouwe publiek van FilmMagie Antwerpen.

Annie Basteleijsens is verantwoordelijk voor de namiddagvoorstellingen op dinsdag. Hugo Verschoren verzorgt een mooie website en dankzij Julie Van Huynegem is de filmclub ook op Facebook te vinden. En dan is er nog de stille, sterk gewaardeerde kracht van enkele echtgenoten in de anonimiteit.

Op weg naar de 100 jaar?

Na 75 jaren rijke filmclubgeschiedenis in Antwerpen gaat het goed met FilmMagie Antwerpen in het vertrouwde kader van de Cinema Rix-zaal. Of we ooit de magische kaap van een honderdjarig bestaan zullen halen, zal afhangen van twee vitale factoren: slagen we erin om een gestage terugloop in de publieke belangstelling om te buigen en vinden we op korte termijn jonge filmliefhebbers – een “derde generatie” – die de organisatie van de filmclubwerking wil komen voortzetten? De toekomst zal het uitwijzen. We zetten alvast in op een versterkte, dynamische samenwerking met Cinema Rix.

Bron: Vijftig jaar Culturele Filmwerking in Antwerpen

Beeld: Himlaspelet (The Heavenly Play), Alf Sjöberg, 1942

Geschreven door JOS HOREMANS

FilmMagie Antwerpen: 75 jaar filmculturele werking in Antwerpen

Media: