Hoe keken Zweden en Belgen naar Bergman?

Dit jaar zou de Zweedse regisseur Ingmar Bergman honderd jaar geworden zijn. Reden genoeg om overal ter wereld de grootmeester te huldigen. Zijn theaterstukken worden hernomen, zijn films opnieuw vertoond, speciale evenementen georganiseerd. Onderzoek gaat na hoe zijn werk verankerd zit in het geheugen van de kijker, in zowel Zweden als België. Met uiteenlopende resultaten tussen beide landen.

Bergman wordt door filmkenners en critici alom geprezen als een van de belangrijkste regisseurs van de 20ste eeuw. Hoe kijkt wie zijn films in de jaren 60 en 70 in de cinema zag terug op die ervaring en op Bergmans invloed op een veranderende maatschappij, op het vlak van de liefde, seksualiteit of religie? En is Bergman nog relevant in onze tijd?

Om dat te onderzoeken interviewde ik mensen in Zweden, Bergmans geboorteland, en in België als deel van Bergmans internationale invloed, om te polsen naar herinneringen en visies. Het contrast in het resultaat daarvan tussen Zweden en België is frappant.

In Zweden wordt duidelijk onderscheid gemaakt tussen Bergman als persoon en zijn oeuvre. Het Zweedse publiek spreekt zich duidelijk uit over de esthetische ervaring bij het kijken van zijn films. Toch werden de films vooral bekeken vanuit wat de Zweden wisten over Bergman en zijn leven, en dat was heel wat. Van bij zijn debuut trok hij de aandacht van de media. Als twintiger ontving hij al lof in de pers voor de theatervoorstellingen die hij als student creëerde, maar ook heel vroeg zijn er sporen te vinden van zijn passionele en voor die tijd eerder ongewone liefdesleven met verschillende vrouwen. Bergman trouwde vijf keer en kreeg negen kinderen met zes verschillende vrouwen. De Zweedse media rapporteerden daar gretig over. Vaak werd de invalshoek van zijn turbulente liefdesleven gebruikt om zijn werk te kaderen, ook al had het er soms weinig mee te maken. Bovendien stond Bergman alom bekend omwille van zijn opvliegende en moeilijke karakter. Zweden leggen vooral expliciete linken tussen de films van Bergman en zijn turbulente privéleven. Ze discussieerden bijvoorbeeld over de vraag op welke vrouw een bepaalde film gebaseerd kon zijn.

In België was de algemene kennis over Ingmar Bergman veel beperkter. Het beeld over Bergman werd gevormd door het bekijken van de films zelf. Kijkers fantaseerden over wie hij was en welke strubbelingen zijn leven beheersten. Naoorlogs katholiek België en meer specifiek Vlaanderen was voor de receptie van Bergmans werk een geval apart. In het historisch sterk verzuilde België situeerde de invloed van Bergman zich vooral binnen de katholieke zuil. Enerzijds benadrukten voorvechters als jezuïet Jos Burvenich en Maria Rosseels (filmcriticus voor De Standaard) keer op keer het belang van Bergman voor de opvoeding en het ontwaken van het ‘gewone’ volk. Anderzijds classificeerde de Katholieke Filmliga de films van Ingmar Bergman bijna altijd onder de categorie "voor volwassenen, onder streng voorbehoud" of "nadruk verboden, te ontraden". De ambiguïteit van tegelijk verbod en ophemeling van Bergman bepaalt sterk de algemene herinnering in België, vooral van hen die in de jaren 60-70 tiener waren. Jongeren ontdekten dat hun ouders met veel interesse de films van Bergman bekeken, terwijl hen werd ingeprent dat die verboden waren. De innerlijke strijd die zij vaak voerden, werd ingegeven door de tegenstrijdigheden die hen omringden. Het grote Belgische publiek herinnert zich de films van Bergman ook als intellectuele, kunstzinnige ervaringen. Zijn films werden ervaren als raadsels over leven en religie waar je weinig van begreep maar wel van genoot. Dat gevoel werd nog versterkt door de introducties die voorafgingen aan de vertoningen van Bergmanfilms in scholen of op andere plaatsen georganiseerd door de Katholieke Filmliga.

Ondanks verschillen in perceptie zijn in zowel Zweden als België dezelfde films populair, al identificeert de Zweedse kijker zich meer met de gepresenteerde personages en classificeren Belgen onbegrijpelijkheden als "typisch Zweeds" of "kunst". Bergman was invloedrijk, onder meer omdat hij de taboes rond seksualiteit en religie niet schuwde in zijn films. Hij stemde zijn publiek tot nadenken en deed het vele zaken in vraag stellen. Wie zijn films zag, raakte vervolgens vaak in verhitte discussies, vooral zij die in de jaren 60 en 70 hun late tienerjaren of vroege twintigerjaren beleefden en op zoek waren naar intellectuele en existentiële ervaringen in een maatschappij die zich loswrikte uit het keurslijf van tradities. Bergmans werk speelde sterk in op die behoefte.

Vandaag lijken kwesties rond het christendom in de westerse wereld minder aan de orde, en destijds als aardverschuivend beschouwde beelden zoals Monika's naakte achterzijde wanneer ze begin jaren 50 speels in het water duikt in Een zomer met Monika (1952) zijn nu minder spectaculair. Toch blijft Bergmans werk actueel en relevant in vele opzichten, zoals in de representatie van liefde. Denk bijvoorbeeld aan hoe Liv Ullmanns personage bij aanvang van Scènes uit een huwelijk (1973) geen identiteit lijkt te hebben behalve in de rollen die ze vervult als echtgenote, moeder en advocate, en hoe ze zichzelf als onafhankelijk individu ontplooit in de serie/film, terwijl haar echtgenoot een en al zelfvertrouwen is bij het begin maar evolueert naar totale vertwijfeling wanneer hij zijn rol als echtgenoot en academicus niet meer heeft om zin te geven aan zijn leven. Bergman wordt terecht geprezen voor de diepte waarmee hij personages en hun innerlijke strijd meesterlijk schetst. Diezelfde existentiële vragen en ervaringen beheersen de mens vandaag onverminderd. Voor Bergmans honderdste verjaardag doorleven we ze (nog eens) met plezier en interesse.

Het video-essay ‘Remembering Bergman’ combineert quotes uit interviews met Zweedse en Belgische Bergmankijkers met een Zweeds winterlandschap. Het filmpje is hier te bekijken.

Beeld: Persona (1966)

Jono Van Belle, verbonden aan Stockholm Universitet en de Universiteit Gent, onderzoekt filmbeleving, Ingmar Bergman en liefde.

Geschreven door JONO VAN BELLE

Hoe keken Zweden en Belgen naar Bergman?

Media: