Interview: Wim Catrysse over Outpost

De vijfde editie van het festival Visite in kunstencentrum Het Bos opent op 9 augustus met OUTPOST van Wim Catrysse, een halflange documentaire gefilmd in de barre levens- en werkomstandigheden van een Russische mijn op Spitsbergen.

OUTPOST begint met een spectaculaire helikopterlanding en eindigt met een verwijzing naar een helikoptercrash.

WIM CATRYSSE In oktober 2015 en maart 2016 ben ik in Barentsburg gaan filmen. Vervolgens heb ik met die opnames eerst meegewerkt aan een voorstelling in coproductie met muziektheater Transparant (Earth Driver, dat september 2016 in première ging op de Ruhrtriënnale, nvdr). Toen ik eind 2017 OUTPOST aan het afwerken was, hoorde ik van dat helikopterongeval. Het shot van de helikopter zat op dat moment al in de film. We kwamen toe op de landingsplaats onder een open hemel, maar toen we de camera aanzetten sloeg het weer helemaal om naar een sneeuwstorm. We filmden van op een verkeerstoren. We zagen de helikopter niet aankomen, hoorden hem enkel. Ik had mij er vooraf niets bij voorgesteld, maar het werd echt een magisch moment. Het toont onmiddellijk de plek waar we ons bevinden, niet bepaald a walk in the park.

Barentsburg is totaal geïsoleerd. De mijnwerkers wonen er in vier appartementsblokken. Het uitzicht van skyscrapers op een eiland is bevreemdend. Barentsburg heet dan wel een dorp te zijn, maar eigenlijk is het een bedrijf. Zowel de appartementen als het hotel zijn eigendom van het bedrijf. Dat trok me nog het meest aan. Ze proberen er wel aan toerisme te werken, maar dat is niet eenvoudig. Ondertussen is zowel de Russische mijn in Barentsburg als de Noorse in Longyearbyen gesloten. Al gebruiken ze in Barentsburg de mijn nog altijd om de elektriciteitscentrale 800 meter verderop van energie te voorzien. Wat dus een vicieuze cirkel is: de energie voor het dorp en de mijn wordt opgehaald uit de mijn ...

De mijn die je filmt, in Barentsburg, ziet er ook heel oud en versleten uit. Vind je dat visueel interessanter?

W. CATRYSSE Het komt voort uit het communistische verleden, dat nog in het hele dorp hangt. Zo is er nog een grootkeuken waar iedereen gaat eten en op het plein staat een staketsel waar vroeger de foto van de 'arbeider van de maand' werd ingestoken. Wat vandaag niet meer gebeurt. Het dorp komt dus wel wat los van het communistische systeem, maar de bewoners van het dorp hebben nog altijd geen cash geld en wel een kaart van het bedrijf waarmee ze naar de winkel en op café kunnen gaan. Op die plekken zijn toeristen eigenlijk niet welkom, en ze kunnen er ook niet betalen, want ze hebben geen kaart.

Bij het filmen in die industriële gemeenschap laat je de mensen meestal buiten beeld. Er is één scène, met een veel sneller ritme dan de andere scènes, waar wél veel mensen samenkomen.

W. CATRYSSE De scène met de alcoholtest, die werknemers elke ochtend moeten afleggen, is voortgekomen uit een lange take van wel 40 minuten. Ik wilde die hoeveelheid mensen in OUTPOST hebben, maar kon er niet de integrale take in stoppen. Het ritme nu sluit ook aan bij het rituele karakter van die test.

De verhalen van de arbeiders komen niet aan bod in OUTPOST.

W. CATRYSSE De werknemers zijn eigenlijk het bezit van het bedrijf, daardoor hebben ze niet de neiging om open te praten. Het is ook moeilijk om anoniem te blijven in een dorp dat slechts zo'n 350 mensen telt. De dorpelingen hebben ons meestal gewoon genegeerd. Ze zijn erg nors en wantrouwig. Wat waarschijnlijk te maken heeft met een paranoia die voortkomt uit het Russische verleden. En uiteraard loop je er ook rond met een camera, wat je ook een andere positie geeft.

Het industriële dorp en de energievoorziening van mijn naar elektriciteitscentrale zijn gesloten systemen. Tegelijkertijd proberen ze er aan toerisme te doen, wat een vorm van openheid vraagt. Zorgt dat voor een clash?

W. CATRYSSE Toerisme daar zal nooit erg winstgevend zijn, maar het is een poging om inkomsten te genereren en zo de mijn – die een staatsbedrijf is – enigszins rendabel te houden. De reden voor hun blijvende aanwezigheid op Spitsbergen, naast de Noren, zijn natuurlijk de claims op de Noordpool en het gas en de olie die daar te vinden zijn. Op een archipel naast Spitsbergen, Frans Jozefland, hebben de Russen recent een militaire basis geopend. Dat wijst op hun interesse in het gebied. De huidige ontwikkelingen liggen in de lijn van het Spitsbergenakkoord (dat in 1920 de soevereiniteit over dat gebied aan Noorwegen toekende en andere landen het recht gaf om er economisch actief te zijn. Tot nu toe maakt naast Noorwegen alleen Rusland gebruik van het akkoord, nvdr). Als volgend project zou ik graag de Noordelijke Zeeroute naar China volgen en langs de gigantische Russische kustlijn varen, zoals de Nederlandse zeevaarder Willem Barents dat in de 16de eeuw deed.

Ook voor andere videowerken bezoek je onherbergzame plekken die van geopolitiek belang zijn.

W. CATRYSSE Het is begonnen in 2006, toen ik voor de eerste keer een lange reis heb gemaakt met een camera voor de film Backdrop (2007). Daarvoor heb ik in Alaska een oude kopermijn naast een gletsjer bezocht, waar de wegen op een voormalig treinspoor liggen. Mijn fascinatie gaat uit naar plekken ver weg van de bewoonde wereld waar de industrie als enige geld investeert om er toegang toe te krijgen.

De landschappen die je filmt worden vaak protagonisten genoemd.

W. CATRYSSE Dat verwijst ook naar de film Backdrop, waar het landschap een rol gaat spelen door de manier waarop die film gemonteerd is. Als kijker krijg je daarin een statisch beeld te zien met een langzaam opstekende zandstorm en telkens als die storm gaat liggen, ben je ergens anders. Dat lukt door het beeld in twee te splitsen, waarbij alles dat onder de horizon ligt hetzelfde blijft. Het landschap speelt dus een hoofdrol, ook al noem ik de film Backdrop. Zodra je een mens in een landschap plaatst, krijgt dat landschap een secundair belang en moet het meer een sfeer scheppen dan zelfs iets vertellen. Landschappen interesseren me dus, maar je kan ze niet loskoppelen van alles wat zich er afspeelt, bijvoorbeeld in een mijn. Ook de schoonheid van een landschap is een projectie.

Sciencefictioncinema zoals Alien (Ridley Scott, 1979) is eveneens van invloed op de landschappen in je werk.

W. CATRYSSE Voor Dusking (2009) heb ik een landschap uit een establishing shot in Alien op schaal nagebouwd in mijn studio, een maquette van 9 op 10 meter, weliswaar kleiner dan wat voor de film zelf werd gebruikt. Tussen de beelden daarvan heb ik opnames van de haven van Antwerpen gemonteerd. Sciencefiction interesseert me niet voor haar sprookjesachtige figuren of monsters, maar wel voor het sociale gegeven.

In OUTPOST en andere films laat je de concrete informatie over de plekken waar je filmt en hun geschiedenis meestal achterwege. Je films zijn in essentie taalloos, want ze hebben niet of nauwelijks dialogen.

W. CATRYSSE OUTPOST eindigt met een korte tekst over de helikoptercrash, zelfs daarover moest ik nadenken hoe het aan te pakken. Bovendien heeft die film een leader aan het begin omdat het VAF hem heeft gesteund en dus moet worden vermeld. MSR heeft daarentegen geen leader of aftiteling, wat soms een vreemd effect heeft als hij op een festival wordt vertoond. Maar ik vind dat heel mooi, alsof het een stuk film is; alsof het ergens tussenuit geknipt is. Je kan niet ontsnappen aan een begin en een eind, maar als het zou kunnen, deed ik het wel. Het eerste en laatste frame van Backdrop, gemaakt voor tentoonstellingsruimtes, volgen precies op elkaar, waardoor die kan worden geloopt. Voor vertoningen in cinema’s zou ik dat ook kunnen doen, maar ik denk niet dat ze mijn films drie of vier keer na elkaar willen tonen (lacht). Een begin en einde zie ik vooral als iets fysieks. Ik probeer weg te blijven van heel sterk verhalend denken.

Je hebt een bijzondere soundscape gemaakt.

W. CATRYSSE Mijn soundscapes maak ik altijd zelf tijdens het monteren. Ik gebruik heel korte en sterk bewerkte samples van moderne klassieke muziek. Bij MSR (2012) had ik bij het filmen muziek bij voor in de auto, maar dat ging niet in Barentsberg. Wel komt uit de fabriek daar voortdurend een ruwe toon, vermoedelijk van de motor van de transportband waarmee de steenkool uit de mijn gebracht wordt. Ik ben op zoek gegaan naar klassieke muziek in dezelfde toonaard en gebruik beide klanken door elkaar. Ik heb de industriële klank benaderd als muziek en de klassieke muziek naar een industriële klank gebracht.

Tijdens Visite vertoon je na OUTPOST de documentaire Where the Condors Fly. Wat is je band met die film?

W. CATRYSSE Er is niet echt een directe relatie tussen die film en mijn eigen werk. Wel heb ik making-ofs en de vraag hoe een beeld ontstaat altijd interessant gevonden. De Chileense filmmaker Carlos Klein wordt door Viktor Kossakovsky gevraagd om samen met hem in Patagonië, Argentinië, op zoek te gaan naar filmlocaties voor zijn film Vivan las antípodas. Klein filmt dat proces. De filosofie, de manier van werken van Kossakovsky boeit me heel erg. Hij gaat niet uit van een uitgeschreven scenario. Een van zijn tien regels is dat cinema in essentie een single shot is, niet per se een montage van verschillende shots. Zijn tiende en laatste regel is: volg mijn regels niet, maak er zelf. Ik beschouw zijn tien regels dus ook niet als de tien geboden.

Ten tijde van Where the Condors Fly zat Carlos Klein in een crisis. Eigenlijk was hij het helemaal kwijt waarom hij films maakte. De documentaire is ook een confrontatie tussen twee filmmakers, met veel humor, bijvoorbeeld in een ruzie over de positie van de camera. Ze zijn op sommige vlakken echt tegenpolen: Klein zou het liefst gewoon vanuit zijn bed een film maken en Kossakovsky maakt het zichzelf – zeker in de megaproductie Vivan las antípodas bijna opzettelijk moeilijk.

Antwerpen, 19 juli 2018

Win tickets voor OUTPOST (trailer) op 9 augustus door te mailen naar win@filmmagie.be.

Info & tickets Visite Film Festival

Geschreven door CHARLOTTE TIMMERMANS & BJORN GABRIELS

Interview: Wim Catrysse over Outpost

Regisseur: 
Scenario: 
Muziek: 
Genre: 
Productiejaar: 
2018
Distributeur: 
Escautville

Media: