Isabelle Tollenaere over The Remembered Film

Isabelle Tollenaere heeft veel verwezenlijkt sinds ze als documentairemaker afstudeerde aan Sint-Lukas in 2007. Met THE REMEMBERED FILM, eerder dit jaar in de kortfilmcompetitie van IFFR, is ze toe aan haar derde film. Twee volgende zijn in de maak. De trefzekerheid die uitgaat van haar filmografie, heeft ze ook wanneer ze praat. Wij interviewden haar ter gelegenheid van de vertoning van THE REMEMBERED FILM op Visite Film Festival op 13 augustus.

Tollenaeres film ademt mysterie uit. Zonder context zien we jongens (ze moeten een jaar of 15 zijn) in legerkledij in een bos. Ze dwalen rond of slapen. Iets later valt op dat ze verschillende uniforms dragen: het zijn soldaten van zowel de Tweede Wereldoorlog, de Golfoorlog als de strijdperken in Vietnam en Irak. Ze spreken alleen, naar de camera toe, om een spectaculair strijdverhaal te vertellen. Niet uit hun eigen beleving, maar wel uit hun eigen herinnering: ze vertellen hun favoriete scènes uit oorlogsfilms die ze zagen. Zo thematiseert Tollenaere het fictieve karakter van geschiedenis, en de link tussen spektakel, herinnering en film.

Ook je twee vorige films gaan over hoe mens en landschap zich verhouden tot een oorlogsverleden. Vanwaar de fascinatie voor dat thema?

ISABELLE TOLLENAERE Het is eerder het gegeven van herinneren en het omgaan met een traumatisch verleden dat mij boeit, en hoe we het verleden construeren en reconstrueren. THE REMEMBERED FILM is voortgekomen uit Battles, dat dan weer is voortgekomen uit mijn kortfilm uit 2011, Viva Paradis. Daaruit is de concrete vraag ontstaan die centraal staat in Battles: hoelang blijft een oorlog nazinderen en wat zijn de restanten ervan? Het werken rond oorlog is dus eerder op een spontane manier ontstaan.

In THE REMEMBERED FILM ligt de focus elders, namelijk op de vraag hoe herinneringen ontstaan en hoeveel fictie daaraan te pas komt. Er ontstaat een frictie tussen de fictie die deze jongens vertellen en hun eigen herinnering, waaruit ze wel degelijk putten om die verhalen naar boven te halen. Het legt de link bloot tussen geheugen, geschiedenis en storytelling, en hoe er altijd fictionaliseren aan te pas komt bij het vormen van herinneringen en het schrijven van geschiedenis.

Naast de ronddwalende jongens zien we een opvallend shot van een soort oorlogsmaquette. Kan je iets meer vertellen over waarom je die in je film wou?

I. TOLLENAERE Dat had ik al tijdens de research van Battles gefilmd, hoewel ik wist dat ik het toen nog niet kon gebruiken. Het was eigenlijk het vertrekpunt voor THE REMEMBERED FILM.

Waar ben je die maquette dan tegengekomen?

I. TOLLENAERE Ik had het grootste festival voor oorlogsre-enactment van Europa bezocht, The War & Peace Revival in Engeland, met de gedachte dat ik daar mogelijk materiaal kon vinden voor Battles. Ik zag er die maquette, een gehavende stad met gevechtsvliegtuigen die er rondcirkelen, waar je met oude oorlogsgeweren met paintballkogels op kon schieten. Het riep bij mij het beeld op van een eindeloze oorlog. De vliegtuigen die aanhoudend over de stad cirkelen, de stad die in ruïnes blijft, eeuwig beschoten wordt. Het heeft enerzijds iets onschuldigs en kinderlijks, want het is knullig geknutseld uit karton, maar anderzijds heeft het wel de lading van oorlog. Die dualiteit zag ik ook terugkomen bij de jongens in mijn film. Ze zijn op dat kwetsbare moment tussen onschuld en verloren onschuld, tussen kind en man. Ze dragen uniformen maar kennen oorlog enkel van fictie. Met die elementen wilde ik werken.

Hoe ben je bij deze jongens terechtgekomen?

I. TOLLENAERE Op datzelfde festival. Toen ik met het beeld van de maquette begon te werken, moest ik weer aan hen denken, en hoe het zien van die jonge mannen in uniform me toen geraakt had. Het deed mij nadenken over al die jonge mensen die ten oorlog trekken, al dan niet gedwongen, in het verleden en vandaag. Het derde puzzelstuk is het boek War and Cinema van Paul Virilio, over de connecties tussen oorlog en cinema, waaronder oorlog en spektakel. Er staat een verhaal in over hoe naar het einde van de Tweede Wereldoorlog de Duitse propagandamachine een verfilming wou maken van een voorbije overwinning, met de soldaten die toen hadden meegevochten als acteurs. Het werd uiteindelijk afgeblazen, omdat de Britten aankondigden dat als de Duitsers een re-enactment hielden, ze zelf ook van de partij zouden zijn en deze keer wel voor een ander einde zouden zorgen. Dit verhaal bleef in mijn hoofd spoken omwille van het wrange spel tussen fictie en realiteit, tussen oorlog en oorlogsfilm.

Uit die puzzelstukken is het idee ontstaan terug te gaan naar het festival en er jonge re-enactors te vragen een herinnering te vertellen uit een oorlogsfilm alsof ze het zelf hadden meegemaakt.

Het komt inderdaad niet over alsof het hun eigen verhalen zijn. Het is wat vervreemdend, net zoals de opnameapparatuur in beeld of de voorbijgangers.

I. TOLLENAERE Dat is spontaan ontstaan tijdens de draaiperiode, dat er kleine elementen te zien zijn die verwijzen naar cinema of naar de constructie die de film zelf is. Naast een reflectie over de constructie van herinnering zitten er in de film ook elementen van verwondering over wat cinema is en kan doen. De titel komt van een boekje van Viktor Burgin, over hoe films zich nestelen in ons geheugen. Na een tijd verdwijnt de narrativiteit van een film en gaan de filmfragmenten verdwalen in ons hoofd, waarbij ze verbindingen aangaan met ervaringen die we echt hebben beleefd. Zo vermengt onze persoonlijke geschiedenis zich met de films die we kijken, wat ik een erg mooie gedachte vind.

In je eerste keuzefilm, Soldier’s Dream van Aleksander Sokurov, zien we close-ups van slapende Russische soldaten. Ook in jouw film zit een lang shot van een slapende soldaat. Was Sokurov een directe inspiratiebron?

I. TOLLENAERE Het was geen bewuste inspiratiebron, maar misschien een voorbeeld van een film die zich ongemerkt in mijn geheugen genesteld heeft. Al sinds Battles zit ik te kijken naar historische foto's van slapende soldaten aan het front, die tussen de gevechten door de slaap proberen te vatten, in vreemde houdingen op de meest onmogelijke plaatsen, in loopgraven of verspreid in bossen. Vaak zijn het heel ambigue beelden: zijn ze dood of slapen ze? Soms zijn ze ook dood in de foto's, het is niet altijd duidelijk. Een slapende soldaat roept voor mij dus een associatie op met de dood, maar ook met een soort vredigheid, een ontsnappen aan het hier en nu, omwille van de droomstaat waarin we terechtkomen als we slapen, een andere wereld. Het vatten van die droomstaat en al deze associaties is ook wat ik zo mooi vind aan Sokurovs film. En je vraagt je af: waar dromen deze mensen over, wat gaat er in hen om?

De andere twee keuzefilms, Once Upon a Time en Atlantiques, spelen vormelijk met tijd. Doe je hetzelfde met THE REMEMBERED FILM?

I. TOLLENAERE Ja. In mijn film dwalen allerlei soldaten uit verschillende voorbije oorlogen door een en hetzelfde bos, alsof ze na de strijd terechtkomen op deze plaats, waar de grenzen van de tijd oplossen. Ook in Battles verbrak ik het lineaire tijdsverloop. Het is een manier om te tonen hoe het verleden inherent deel uitmaakt van het heden, en zich niet zomaar achter ons bevindt of verdwijnt. Het is dus niet enkel vormelijk maar ook inhoudelijk. Hetzelfde geldt voor Atlantiques. Mati Diop schetst de gevaren van migratie per boot naar Europa. Door een ingenieuze montage slaagt ze erin om verwarring te scheppen over wat zich in het verleden, het heden of de toekomst afspeelt. Is het personage overleden of wijst ze ons enkel op de kwetsbaarheid van zijn bestaan, of misschien wel beide?

Antwerpen, 1 augustus 2018

Geschreven door CHARLOTTE TIMMERMANS

Isabelle Tollenaere over The Remembered Film

Media: