Joker

In het jaar waarin Martin Scorsese’s uithaalde naar grootschalige comicverfilmingen (“ze zijn geen cinema”), verraste Todd Phillips met het lowbudget oorsprongsverhaal JOKER. Een controversiële film, maar vooral ook een commerciële hit die de tijdsgeest bleek te weerspiegelen en opdook in veel eindejaarslijstjes. Tot verbazing van de regisseur.

Het verhaal van Arthur Fleck, de clown uit Gotham City zonder gevoel voor humor maar mét de ambitie stand-upcomedian te worden, maakte indruk tijdens het laatste jaar van het decennium. Niet enkel in Venetië, waar JOKER – tot verbazing van de ene en tot ontzetting van de andere – in de prijzen viel. Dat heeft veel te maken met het wilde karakter van een centraal personage dat even oncontroleerbaar is als zijn lach en even ziek als het geweld waarvan zijn universum doordrongen is. Het is ook te danken aan hoofdrolspeler Joaquin Phoenix, die met zijn energieke, intuïtieve acteerstijl niet enkel de impact van het geweld en de emoties versterkte, maar ook danste op de grens van fragiliteit en kracht.

De moordende clown

Zoals we al aangaven in ‘Wij zijn allemaal clowns’ (Filmmagie 701), reageert de superschurk in deze karakterstudie “op de psychose van de samenleving, op het geweld dat hem wordt aangedaan” en precies daardoor raakte JOKER een gevoelige snaar. Net als Les misérables van Ladj Ly en La Llorona van Jayro Bustamante legt de ballade van de moordende clown de vinger op een heersend gevoel van woede, pijn en frustratie. Of zoals Phillips recent aan Empire bekende: “De film heeft voeling met de wereld.” Al had hij vooraf nooit gedacht dat de film zou doen wat hij gedaan heeft.

Bij de blu-rayrelease zijn de gemoederen duidelijk nog niet bedaard. Zo komt The New Yorker in zijn januarinummer nog eens terug op JOKER om te stellen dat Arthur “geniet van agressie”, terwijl “the film, hellbent on controversy, comes perilously close to sharing that delight.” Schrijven dat de film ‘gevaarlijk dicht’ komt bij het zelf genieten van Arthurs agressie is natuurlijk een slag om de hand houden, maar we blijven het gek vinden dat iemand genot denkt te bespeuren bij zo'n beschadigde antiheld. Zeker aangezien de gevolgen van dat geweld overduidelijk en tastbaar zijn, ook al wordt het universum van de Joker absurd en irreëel. Daarom is het goed de film te herbekijken en nog eens naast de reacties te leggen (met dank aan een blu-ray die de kracht én de visuele pracht van JOKER tot hun recht laat komen). Maar ook, zoals we hier zullen doen, te belichten hoe de film en de reacties erop de filmmakers verrasten.

Twijfel en angst

“Mijn hele leven twijfelde ik of ik bestond. Maar ik ben echt.” Arthur Fleck zit in de greep van existentiële angst en onzekerheid, maar ook de filmmakers twijfelden vooraf over het potentieel van de megahit. “Mijn grootste angst was dat jongeren, het publiek dat naar dit soort films gaat, verveeld zou raken”, vertelt Phillips aan Empire. “We bieden hen niet het Fast & Furious-actiespektakel dat ze gewend zijn en ik vreesde dat ze massaal de zalen zouden verlaten.” Een uitspraak die aangeeft hoezeer de Amerikaanse filmindustrie in de greep zit van een obsessie voor toeschouwersaantallen en herkenbaar entertainment.

Phillips onderstreept dat een kleine, donkere karakterstudie alleen mogelijk was met een beperkt budget en dankzij het succes van zijn Hangover-films. “We moesten voorbij flink wat obstakels”, klinkt het en de vijandige reacties van stripfans op het oorsprongsverhaal dat een vat zuur inruilde voor mentale stoornissen vormden nog de kleinste hindernis. De druk van marketeers was veel groter.

Zelf worstelden de filmmakers bovendien met meer artistieke angsten. Met de erfenis van vroegere interpretaties en met mogelijke keuzes op het vlak van stijl en toon. Tussen het bonusmateriaal ontdekken we op de blu-ray de verschillende variaties die Joaquin Phoenix leverde voor de scène waarin Arthur zijn opwachting maakt in de tv-show van Murray Franklin. Ze verschillen dusdanig dat het duidelijk wordt hoezeer elke keuze de film in een andere richting stuurt.

Mogelijkheden die kansen bieden, maar ook risico’s inhouden en kunnen leiden tot een ridicule film. “Joaquin had waarschijnlijk dezelfde vragen, dezelfde angst, als ik”, zegt Phillips in de making-of. “De Joker is door de jaren heen al vele malen succesvol geïnterpreteerd. Dus er heerste een soort druk om niet onder te doen. Ik hou daarvan. Ik verander die angst om te falen in adrenaline om te presteren en ben er gewoon voor gegaan”, vervolgt de regisseur.

Portret van een slechterik

De regisseur ging daarbij niet voor de zoveelste stripboekverfilming, het draaide voor hem om “een karakterstudie van iemand bij wie mensen geen idee hebben wie of wat hij is en waar hij vandaan komt.” Phillips wilde een aantrekkelijk personage creëren en niet meteen een boodschap brengen. “Ik hou gewoon van slechteriken”, zegt hij, “Het is geen enorm statement over de huidige wereld. Er worden thema’s aangesneden, maar het gaat eigenlijk om wat iemand maakt. Zelf vind ik de Jokers idee van herrie schoppen en chaos mooi.”

Van Warner kregen scenarist Scott Silver en scenarist-regisseur Phillips veel vrijheid om het personage en het scenario te ontwikkelen. Ze begonnen te discussiëren over wie de Joker is, waar hij vandaan komt, wat zijn lach zo speciaal maakt, waarom hij make-up draagt of niet, hoe zijn jeugd een stempel drukt, op welke manier de relatie met de familie Wayne evolueert ... “We hebben veel gelezen over narcisme en ego”, zegt Phillips. “De Joker is een narcist, maar wij vinden hem een egoloze narcist. Het ego is Arthur. Het ego wil het ongeleide projectiel dat de Joker is beheersen. Maar de Joker is puur id.”

Door van de superschurk een meganarcist te maken kwamen de makers uit bij iets wat hij gemeen heeft met veel mensen: het leiden van een leven met een masker op. Iedereen doet dat op een bepaalde manier, Arthur op een heel beheerste wijze. “Er zijn echter tekenen die aangeven wie hij onder dat masker is”, zegt Phillips. “De vraag is wat er gebeurt als je het masker afzet. Dat is een vreemde twist, want de Joker draagt een masker of make-up. En dat terwijl het de vraag is wat er gebeurt als je stopt met dat leven en leeft als een schaduw.” Zulke vragen namen makers mee zonder ze om te zetten in didactiek. “Dan maak je de film gewoon en vergeet je dat allemaal”, klinkt het nuchter. “Je maakt de film en hoopt dat die ergens op slaat.”

Een storm van kritiek

De hevige kritiek op het gewelddadige karakter van JOKER verraste de filmmakers. Het verwijt dat ze onverantwoord omsprongen met geweld (lees: een apologie voor geweld serveerden) of propaganda voerden voor de incel-cultuur verbijsterde hen. Net omdat ze heel bewust de realistische gevolgen van (film)geweld in beeld hadden willen brengen en niet uit waren op een verheerlijking van een personage en zijn gedrag. “Willen we doen alsof we niet falen als menselijk experiment?” stelt Phillips in Empire. “Willen we doen alsof die mensen niet bestaan? Hoe schadelijk is het om dit te belichten in een film?”

Hij wijst erop dat cinema het mogelijk maakt om te experimenteren in een veilige omgeving en dat dingen weergeven niet synoniem is met die zaken propageren. Voor hem gaat JOKER over veel zaken, maar “vooral over jeugdtrauma's, gebrek aan liefde en het verlies van empathie in een samenleving”, over een ontspoorde samenleving die zijn eigen slechteriken produceert. Via het individu belandt JOKER bij de (maatschappelijke) structuur, bij het systeem dat mensen in de steek laat. “Ze geven niet om jou”, zegt de sociaal assistente die Arthur vertelt dat hij het voortaan zonder hulp en medicatie zal moeten stellen. Een gegeven dat de neerwaartse spiraal van de clown zal versnellen.

Grauwe spiegel

Gelijkenissen met de hedendaagse Amerikaanse samenleving dringen zich op, maar in eerste instantie wilden de filmmakers geen kritisch pamflet afleveren. “We lieten bewust de film in het verleden spelen om hem te ontdoen van wat men kent”, stelt Philips in de making-of. “Eigenlijk speelt JOKER zich niet eens af in het verleden, maar in een alternatief universum. Hoewel we niet echt zeggen waar en wanneer het gebeuren plaatsvindt, was het in mijn hoofd altijd in New York in 1981 (Brian De Palma's Blow Out speelt in de bioscoop, nvda). De vragen waar dat op leek en hoe het aanvoelde, hielden me bezig. Ik was pas elf of twaalf jaar toen, maar mijn herinnering is wat je in de film ziet. Een op elk niveau verwaarloosde en kapotte stad. Het was spannend voor ons om dit personage daarin te plaatsen en het als plek te ontdekken. Dat is het Gotham dat we bouwden.”

Alleen, de jaren 80 waarnaar JOKER verwijst zijn een hedendaagse interpretatie van een herinnerd verleden en geen realistische, historisch accurate weerspiegeling van een tijdperk. Geen wonder dat de film meer zegt over nu dan over toen. Ook al herinnert het grauwe, vuile decor aan het disfunctionele New York van de jaren 70-80. Het gevoel van instortende sociale structuren leeft immers ook, en nog veel sterker, in het Trumptijdperk.

Tot dat besef kwamen Phillips & co ook. Zelf wilden ze enkel entertainen met een dramatisch experiment, maar het publiek herkende de personages, situaties en emoties. JOKER sloeg aan. De makers evolueerden mee. Nadat ze bij het maken en promoten (via onder meer deze blu-ray) vooral focusten op hun rol en ideeën als verhalenvertellers, openen nu andere pistes. Terugblikkend op de productie ontdekken ze verborgen boodschappen die onbewust in de film belandden. Toevalligheden lijken plots niet meer zo toevallig.

“Dat we in JOKER Charlie Chaplins Modern Times tonen, doen we niet zomaar”, zegt Phillips in Empire. “Dat is een weerspiegeling van wat er nu leeft. De film mag dan gesitueerd zijn in 1981, we schreven hem in 2016 en 2017. Het gaat over nu.” Vandaar de heftigheid van de polemieken. En vandaar ook dat de makers die urgentie en actuele relevantie zo lang verdrongen. Hollywood verkiest een 'neverland', een universum van dromen en idealen, boven een pijnlijke, schrijnende werkelijkheid.

Maar via een zieke, kwetsbare superschurk leidt de filmtrip naar een zieke samenleving. “Gotham's lost its way”, zegt Thomas Wayne. “Is it just me, or is it getting crazier out there?”, vraagt Arthur Fleck. Die moderne malaise legt JOKER bloot. Hoe (on)bewust dat gebeurde, doet eigenlijk niet ter zake. Net als het antwoord op de vraag “Do I look like the kind of clown that can start a movement?” open mag blijven. Wat telt is dat een clown ons doet lachen, huilen en nadenken.

FILM: **** / EXTRA'S: ** (documentaires, making-of, alternatieve takes)

Wil je kans maken op een 4K-blu-ray? Mail dan je favoriete inspiratiebron van Todd Phillips naar win@filmmagie.be.

Meer besprekingen en achtergrondstukken over films op dvd, VoD en blu-ray vind je in de rubriek 'Huisbios' in ons maandelijkse tijdschrift, te bestellen via info@filmmagie.be. Abonneren kan eenvoudig in de webshop.

Geschreven door IVO DE KOCK

Joker

Regisseur: 
Genre: 
Productiejaar: 
2019
Distributeur: 
Warner Home Video

Media: 

onomatopee