Lady Macbeth

Mooi en meedogenloos. Zo zou je Katherine, de jonge vrouw die in 1865 op het Engelse platteland klemzit in een liefdeloos huwelijk en zich brutaal bevrijdt, kunnen omschrijven. William Oldroyds ijzersterke debuut LADY MACBETH is een intens vrouwenportret en een tragische kroniek van de genadeloze botsing van repressie en rebellie.

“LADY MACBETH gaat over een vrouw die te maken krijgt met een man die haar mishandelt en een familie die haar vernedert”, zegt William Oldroyd in een als bonus opgenomen interview. “In literaire klassiekers lijden onderdrukte vrouwen meestal in stilte, maar de Katherine van Nikolaj Leskovs Lady Macbeth uit het district Mtsensk slaat terug op een bloeddorstige manier. Dat trok me aan in dit verhaal: een mishandelde vrouw in een historisch drama die niet in stilte lijdt, zelfmoord pleegt, wegdeemstert of wegloopt, maar als sterke vrouw reageert.”

De protagoniste van LADY MACBETH is een mix van verschillende literaire personages: de wraakzuchtige vrouw die in Euripides’ Medea haar zoontjes vermoordt, de machtsbeluste vrouw uit Shakespeare’s Macbeth en de passionele Constance Chatterley die in D.H. Lawrence’s Lady Chatterley’s Lover haar verlangens naar liefde en seks projecteert op een arbeider.

Het verhaal speelt in 1865 op het platteland in het noorden van Engeland. De jonge en mooie Katherine is getrouwd met een veel oudere man, een landheer die constant op zakenreis is, en ze zit gevangen in een liefdeloos huwelijk en een koude familie. Wanneer ze een affaire krijgt met de jonge stalknecht Sebastian, brengt dat krachten in haar los die haar aanzetten te vechten voor zichzelf. Daarbij gaat ze letterlijk over lijken.

De kracht van LADY MACBETH is dat het rustig (claustrofobisch en somber) startende drama plots omslaat in een moorddadige tragedie van ontspoorde rebellie, passie en verlangens. Katherine is een gesloten maar vrolijke en energieke jonge vrouw die verandert in een killer, een narcistische en egoïstische vrouw die gretig haar zelf veroverde macht misbruikt. Een macht die ze niet wil opgeven en waarvoor ze tot alles bereid is. Dat ondervindt zowel haar arrogante schoonvader als haar terugkerende (omdat hij zich beledigd voelt door haar ‘ongepaste gedrag’) echtgenoot. Katherine wil niet meer in het gareel lopen. En wanneer een onschuldige pleegzoon haar status als landeigenaar en haar relatie met Sebastian in het gedrang brengt, moet het kind weg. Ook met haar berouw tonende (en haar beschuldigende) geliefde rekent ze af. Waardoor ze alleen, maar ‘vrij’ achterblijft.

Die vrijheidsstrijd is cruciaal. “Het korset onderstreept Katherines gebrek aan vrijheid”, stelt Oldroyd. “De hoepelrok deint als een vogelkooi rond haar benen.” De realiteit waarin Katherine leeft is er een van gelegaliseerde onderdrukking. Het huwelijk maakte vrouwen in die tijd het eigendom van hun echtgenoot. Een man die in Katherines geval aanstipt dat hij haar kocht, “samen met een stuk land waar nog geen koe op kan grazen”. De vrijheid van vrouwen werd ook letterlijk ingeperkt. Ze werden in een korset gewrongen, een strak kapsel weerde frivoliteit en de verwachting was dat ze enkel binnenhuis bleven.

Het contrast is dan ook groot wanneer Katherine het huis verlaat, wind en regen op haar huid voelt en met losse haren de vrijheid voelt. De Engelse opera- en theaterregisseur William Oldroyd kiest bij zijn filmdebuut voor strakke beeldkaders en een statische camera om Katherines strikte en beperkende leefwereld te evoceren. Hij kiest niet voor een flitsende montage, maar monteert in het frame en toont personages gelijktijdig in een longshot.

“Mijn favoriete regisseurs werken net zo”, aldus Oldroyd. “Michael Haneke en Yasujiro Ozu monteren eveneens in het frame zelf.” Die strakheid beklemtoont Katherines gebrek aan bewegingsvrijheid. Bovendien wordt ze constant in het oog gehouden, waardoor ze op gelijk welk moment met roddels en verwijten kan worden geconfronteerd. “Katherine wordt door iedereen in de gaten gehouden”, zegt Oldroyd. “Niet alleen door haar man en zijn vader, maar ook door Anna en de andere dienstmeisjes.”

Daarom hunkert ze naar de buitenwereld, naar de natuur die haar moeder haar als kind leerde kennen. Daar ‘buiten’ bevindt zich het verbodene, maar ook het destructieve. De paddenstoelen die kunnen fungeren als gif, de waterval die voor onderkoeling zorgt en de aarde waarin lijken (van mensen en paarden) kunnen worden begraven. Die natuur weerspiegelt de oerkrachten die bij Katherine loskomen wanneer ze emotioneel ‘ontwaakt’ en een levensgevaarlijke mix van liefde, seks en geweld de protagoniste en al wie haar pad kruist meesleept.

Eigenlijk beantwoordt deze femme fatale één vorm van razernij (het seksistische, onderdrukkende geweld van macho’s in een mannenwereld) met een andere vorm van razernij (een bevrijdend streven naar zelfbeschikking dat leidt tot psychotisch narcisme). Stelselmatige vernedering loopt uit in brutaal verzet. Seksisme is gelinkt aan macht, maar Oldroyd benadrukt dat Katherine net door haar sociale status ontsnapt aan bestraffing. Het dienstmeisje Anna is net als zij een slavin, maar als vrouw des huizes is Katherines woord in de ogen van kerk en overheid meer waard. Wie status (en macht) heeft is per definitie geloofwaardig(er). Dat ondervindt ook Sebastian, die uit schuldgevoel en zondebesef de waarheid aan het licht brengt, maar samen met het zichzelf in zwijgzaamheid hullende dienstmeisje (onrecht maakt haar letterlijk sprakeloos) wordt hij geboeid afgevoerd.

Ondanks de morbide toon hult de cineast zijn tragedie niet in fataliteit. De verantwoordelijkheid van de samenleving is verpletterend en verandering is even noodzakelijk als mogelijk. “Ze is een ziekte”, zegt Sebastian over Katherine, maar het is duidelijk dat een maatschappij die vrijheidsbeperking in stand houdt dringend moet uitzieken. Daarom is deze period piece heel hedendaags. “De positie van de vrouw is relevant in elk tijdsvak”, onderstreept Oldroyd. “Met Donald Trump is er een man verkozen die openlijk vrouwen beledigt en seksueel geweld bekend heeft. Seksisme is misschien een onderwerp van gesprek geworden, maar in de kern is er weinig veranderd.”

LADY MACBETH is met beperkte middelen gemaakt. “Ik wou ontdekken waarom ik niet meer lowbudget kostuumdrama’s zie”, zegt Oldroyd. “Ik had het idee dat er met weinig geld toch boeiend werk gemaakt kan worden en dat we financiële beperkingen in ons voordeel kunnen ombuigen. Kostuumwissels en duizenden extra’s waren onmogelijk, maar dat liet ons wel toe om te focussen op de psychologie van de mensen die in 1855 leefden.”

Oldroyd koos ervoor chronologisch te draaien. “Omdat ik als theaterregisseur gewoon ben chronologisch te werken en we op één locatie filmden, leek het ook logisch om bij de opnamen de chronologie te respecteren”, stelt de regisseur. “Het liet ons toe om het materiaal dat we eerst hadden opgenomen nog voor het einde van het draaien te bekijken en dingen waar nodig bij te sturen. Dat kon omdat we wat ruimte hadden aan het einde en bepaalde scènes niet echt nodig waren.” Het geeft aan dat Oldroyd weloverwogen te werk ging en verklaart waarom LADY MACBETH zo’n mokerslag van een film is geworden.

FILM: **** / EXTRA’S: ** (documentaires, interviews)

Geschreven door IVO DE KOCK

Lady Macbeth

Regisseur: 
Scenario: 
Muziek: 
Genre: 
Productiejaar: 
2016
Distributeur: 
Cherry Pickers

Media: