The Missouri Breaks

Arthur Penns midden jaren 70 gedraaide western THE MISSOURI BREAKS trok aanvankelijk vooral aandacht omwille van het acteerduel tussen Marlon Brando en Jack Nicholson, maar belandde snel in de vergetelheid. Dankzij de blu-rayrelease (her)ontdekken we een ontluisterende antiwestern die meer is dan een legendarische badscène.

He personified the American West in the days of its rowdy youth”, zegt een cowboy over een voormalige outlaw die in het Montana van de jaren 1880 aan de kost komt als toezichthouder in dienst van een rijke rancher die orde wil scheppen in het Wilde Westen. De rancher is David Braxton, die als ontspanning Laurence Sternes experimentele roman Tristram Shandy leest, en hij huurt de excentrieke huurmoordenaar Lee Clayton (Marlon Brando) in om de aan zijn winstmarge knabbelende paardendieven op te jagen en uit te schakelen. Eén na één. Inclusief de stuntelige, van een boerenleven dromende Tom Logan (Jack Nicholson).

Logan is een verwarde en verveelde outlaw die vruchteloos zijn leven en omgeving onder controle tracht te krijgen. Dat blijkt al wanneer hij gaat paardrijden met 'buurvrouw' Jane Braxton (Kathleen Lloyd), dochter van de rancher die wil blijven heersen over de streek. Haar directe verleidingstechniek castreert de macho cowboy figuurlijk. Op Logans vraag waarom hij van zijn paard moet komen, zegt ze: “We'll talk about the Wild West, and how to get the hell out of it.” Een weinig romantische scène die de troosteloosheid en brutaliteit van een wereld (The West) en een bestaan (de way of life van cowboys) weerspiegelt.

THE MISSOURI BREAKS (1976) is immers een antiwestern, een subgenre dat ook als revisionistische of moderne western wordt omschreven en dat zich kenmerkt door een donkere toon en een meer realistische dan romantische stijl. Dergelijke antiwesterns (The Wild Bunch, Hud, The Misfits, Dances with Wolves en Unforgiven) staan kritisch tegenover de officiële geschiedschrijving, de clichés van het filmgenre en de courante opvattingen omtrent heroïsme, mannelijkheid, geweld en orde. Kortom, de antiwestern ontluistert mythes en tracht authentieke verhalen te vertellen.

Regisseur Arthur Penn (1922-2010) focuste in films zoals The Miracle Worker (1962), The Chase (1966) en Bonnie and Clyde (1967) op de sociale en psychologische vervreemding van individuen en groepen die zich onderscheiden van de meerderheid. Met veel liefde en empathie kwam hij op voor 'the others', de anderen, buitenbeentjes die rebelleren tegen een maatschappij die problemen oplost met macht en geweld. Dat gebeurt nadrukkelijk in het psychologische wraakverhaal The Left Handed gun (1958), maar ook in Little Big Man (1970), waarin hij de afslachting van indianen linkt aan de wreedheid van blanke soldaten en het gebrek aan moraliteit van de samenleving.

Deze kritische lijn trekt Penn door in THE MISSOURI BREAKS, die een wereld in verandering toont. Met een aan Sam Peckinpahs The Wild Bunch herinnerend melancholisch out of time and out of place-gevoel, maar ook met een dosis relativerende humor. Die werkt mede dankzij heerlijk onvoorspelbare scènes en een losgeslagen, vrolijk overdreven acterende Brando. Dat levert een legendarische scène op met een ambigu verbaal duel tussen de in zijn bad liggende toezichthouder Clayton en de gewapende maar besluiteloze outlaw Logan.

De onevenwichtigheid van THE MISSOURI BREAKS zorgde er echter ook voor dat velen deze western zagen als een mislukking. Uit een audio-interview dat is opgenomen in het bonusmateriaal van de blu-ray blijkt dat Penn zelf kampte met ambivalente gevoelens over zijn film, en vooral over het scenario van Thomas McGuane. “De film is bekritiseerd, maar het ging zeker niet om een doorsnee Hollywoodfilm”, zegt Penn. “We hebben ons best gedaan om een film te maken vertrekkende van een onvolledig script en rekening houdend met beperkte tijd. Het is niet aan mij om het resultaat te beoordelen, maar ik weet dat onze intenties goed waren en dat we onze inspanningen en creativiteit niet gespaard hebben.”

Penn gaat ook in op het moeizame ontstaansproces: “Het scenario was nog niet af toen de opnamen begonnen, scènes kregen vorm tijdens het draaien. Zo ontstond het idee om Brando te filmen in zijn bad, als een soort boeddha.” De scène herinnert niet enkel aan het drie jaar later gemaakte Apocalypse Now, maar ook aan de scène in Little Big Man waarin Jack Crabb (Dustin Hoffman) afziet van het doden van Custer (die zijn familie uitmoordde) wanneer hij hem naakt en kwetsbaar aantreft. In THE MISSOURI BREAKS besluit Logan om Clayton niet te vermoorden wanneer hij hem in zijn bad vindt.

“Als Jack Crabb zich tevreden had gesteld met het neersteken van Custer, zou de film korter zijn geweest”, zegt Penn nuchter. “We zaten in dezelfde situatie met Logan en Clayton. De toezichthouder doodt mensen, maar van op een ruime afstand, en zit niet vaak met outlaw Logan in dezelfde scène. Alleen wanneer Clayton volledig ontwapend is in zijn bad, kan Logan hem doden. Het is een vreemde scène, waarin hetzelfde mechanisme als in Little Big Man speelt: het is de kwetsbaarheid van het slachtoffer die de andere overtuigt.”

De spanning tussen de personages verbindt Penn met de transformatie van een wereld: “Het idee dat we uitwerkten was dat Montana in een vormingsproces verkeerde en dat dat met zo weinig mogelijk landeigenaars moest gebeuren”, aldus Penn. “Er waren immense ranches gerund door mannen zoals Braxton, die niet aarzelden om gewapende mannen in te huren om hun wet op te leggen. Ze werkten zelf regels uit. Het personage van Clayton is gebaseerd op Tom Horn, die the regulator werd genoemd. Logan lijkt op Billy the Kid, een crimineel die zichzelf zoekt. Hij tracht een ranch over te nemen die hij per ongeluk verworven heeft als dekmantel. Het idee landbouwer te worden interesseert hem immers wel, maar alles wat hij onderneemt mislukt. Hij heeft weinig kans om te veranderen of te evolueren.”

Volgens de Franse criticus Frédéric Mercier is het “leuk om te zien hoe een film die zich amuseert met de archetypes, de clichés en de ideeën van de western dat doet om aan te geven dat de waarden nu nog zouden kunnen gelden”. Verder onderstreept Mercier dat de beschaving georganiseerde barbarij lijkt in THE MISSOURI BREAKS. “Arthur Penn was altijd al geïnteresseerd in de belangrijke periodes uit de Amerikaanse geschiedenis. Met The Left Handed Gun (1958) had hij al een moderne western gemaakt en met Little Big Man een film die zich ook afspeelde in Montana. THE MISSOURI BREAKS bood hem de kans te filmen in het gebied dat de grote westernschrijvers beschreven en te werken met de grote filmsterren Nicholson en Brando.”

Dat bij de rehabilitatie van de wat miskende antiwestern THE MISSOURI BREAKS Franse critici en dvd-uitgevers betrokken zijn, is haast symbolisch. Afwijkende en kritische Amerikaanse filmmakers konden altijd al rekenen op Franse sympathie. In zijn interview haalt Arthur Penn een veelzeggende anekdote aan: “De reactie van Franse en Belgische critici op The Left Handed Gun verschilde zo van de Amerikaanse persreacties dat ik speciaal naar Europa ben gegaan om te horen wat critici zoals Truffaut, Godard en Bazin erin zagen. Dat leverde me een overdosis fascinatie voor de Europese cinema op, waardoor ik terugkeerde en Mickey One (1965) maakte, een donkere en sombere film.” De weg naar de demystificatie van de Amerikaanse western in het algemeen en THE MISSOURI BREAKS in het bijzonder liep (en loopt) via Europa. Via mensen die net als Penn houden van een genre, een tijdperk en een land waar ze een kritische blik op werpen.

FILM: **** / EXTRA'S: *** (interviews)

Themastukken en meer besprekingen van films op dvd, VoD en blu-ray, vind je in de rubriek 'Huisbios' in het tijdschrift Filmmagie.

Geschreven door IVO DE KOCK

The Missouri Breaks

Regisseur: 
Scenario: 
Muziek: 
Genre: 
Productiejaar: 
1976
Distributeur: 
Rimini Editions

Media: 

onomatopee