Opkomst van de kwaliteitsserie, aflevering 2: Omwenteling

De Golden Age of Television. Zo wordt de huidige situatie in het Amerikaanse serielandschap triomfantelijk genoemd. In deze aflevering van onze reeks over televisieseries bekijken we hoe technologische, economische, sociale en creatieve veranderingen geleid hebben tot de veelheid aan kwaliteitsvolle series die ons vandaag bereiken.

Over televisiefictie wordt vanuit Hollywood niet langer minachtend gepraat. De kwaliteitsinjectie op het kleine scherm bezorgt de filmindustrie rode wangen. Als katalysator van deze euforie wordt steevast gewezen naar een tweetal decennia geleden, met de komst van de dramareeksen The Sopranos (HBO, David Chase, 1999-2007) en The Wire (HBO, David Simon, 2002-2008). Hun grote succes en de hoge vlucht die series in de daaropvolgende jaren namen kwamen natuurlijk niet uit het niets. Uiteraard kwam er ook eerder al kwaliteit op het kleine scherm, maar de perceptie is wel fundamenteel veranderd sinds het begin van de eeuw.

Home Box Office (HBO), opgericht in 1972, is altijd al vooruitstrevend geweest. Als betaalzender was HBO niet onderhevig aan de grillen van adverteerders, of aan de overheidscontrole die commerciële zenders zoals NBC en ABC te beurt viel, en die bemoeienissen en (zelf)censuur met zich meebracht. HBO had daar geen last van, en kon los van commerciële onderbrekingen op een meer originele wijze fictie tonen, meer voldragen, frisser en gewaagder ook, met explicietere uitbeeldingen van seks en geweld. Toch borduurden ook die twee pioniersseries van HBO, The Sopranos en The Wire, verder op de aanzet van reeksen uit het commerciële circuit zoals Hill Street Blues (NBC, Steven Bochco en Michael Kozoll, 1981-1987), Twin Peaks (ABC, David Lynch en Mark Frost, 1990-1991), The X-Files (Fox, Chris Carter, 1993-2002) en The West Wing (NBC, Aaron Sorkin, 1999-2006). Het pad moest worden geëffend. Vandaag maken Hollywoodtalenten allerhande graag de oversteek naar de tv-fictie; er lijkt immers meer vrijheid te zijn op het kleine scherm, meer mogelijkheden om eigengereide ideeën uit te werken. Film lijkt wel vastgeroest te zitten.

Afbeeldingsresultaat voor the wire season 1 The Wire, Seizoen 1

Grensverleggende televisie

Emblematisch is het vlammende betoog dat Steven Soderbergh hield in 2013, op het San Francisco International Film Festival. De regisseur van onder meer Gouden Palmwinnaar Sex, Lies, and Videotape (1989), Traffic (2000) en Magic Mike (2012) laakte het huidige Hollywoodsysteem en de heersende, verstikkende bedrijfscultuur, die hij als nefast ervoer voor de creativiteit van de filmmakers, en bijgevolg voor de kwaliteit van de films. In die periode kondigde hij ook zijn filmpensioen aan, al was dat met een korrel zout te nemen. Soderbergh bleef immers actief buiten Hollywood en sprong onder meer op de voortrazende trein van de televisiereeks. Hij regisseerde de integrale eerste twee seizoenen van de historische ziekenhuisserie The Knick (Cinemax, Jack Amiel en Michael Begler, 2014-2015). Een van zijn laatste films, Behind the Candelabra (2013), over het leven van de flamboyante zanger Liberace, werd overigens al niet opgepikt door de Hollywoodstudio’s, die de film “too gay” vonden. Het was HBO dat Soderbergh groen licht gaf en in vrijheid liet werken, waardoor de biopic nu geboekstaafd staat als een tv-film – een film die niet in de bioscopen heeft gelopen, maar gemaakt is om rechtstreeks op televisie te vertonen. Hollywood haalde daar lange tijd de neus voor op, net als voor series. Het materiaal was dan ook goedkoper en minder prestigieus. Maar ook hier lijkt de perceptie voorgoed veranderd te zijn. ‘Tv-filmpje’ Behind the Candelabra zat in 2013 in de officiële selectie van het filmfestival van Cannes. Het kan verkeren. Het ‘pensioen’ van Soderbergh zit er overigens op, met Logan Lucky dat deze zomer in de Amerikaanse bioscopen komt.

Jane Campion, met The Piano (1993) nog altijd de enige vrouwelijke Gouden Palmwinnaar, leek eveneens een neergang te ervaren van de meer intelligente cinema terwijl op televisie de opportuniteiten en vrijheden lonkten. Ze week bewust af van het geijkte filmpad met haar in een waas van mysterie gehulde miniserie Top of the Lake (Sundance, Jane Campion en Gerard Lee, 2013-vandaag), waarvan op Cannes dit jaar de eerste twee episodes van het tweede seizoen in première gingen. “Television is the new frontier. Film is conservative. I’m sick of it”, vertelde ze aan de Telegraph, in een interview waarin ze uitlegt hoe ze tot de serie bekeerd raakte: “I was at home looking after my daughter and just watching a bit of TV and I saw this thing called ‘Deadwood’ (HBO, David Milch, 2004-2006). I went, ‘Freaking hell, what is that? This is the most exciting thing I’ve seen anywhere. There’s a revolution going on.’”

Acteur Kevin Spacey, die in de jaren 90 naar de absolute top doorstootte met rollen in films zoals The Usual Suspects (1995, Bryan Singer), Se7en (1995, David Fincher), L.A. Confidential (1997, Curtis Hanson) en American Beauty (1999, Sam Mendes), kreeg opnieuw meer zichtbaarheid met zijn hoofdrol als de van scrupules gespeende Amerikaanse politicus Frank Underwood in House of Cards (Netflix, Beau Willimon, 2013-vandaag). Waar een steracteur vroeger zo goed als carrièrezelfmoord pleegde door een uitstapje naar tv te maken, is dat vandaag bijna een verplicht nummer. “I was lucky to get into film at a time that was very interesting for drama. But if you look now, the focus is not on the same kind of films that were made in the 90s. When I look now, the most interesting plots, the most interesting characters, they are on TV,” stelde Spacey in 2012 in The Hollywood Reporter. Collega Matthew McConaughey kan er van meespreken: zijn loopbaan begon veelbelovend met rollen in Dazed and Confused (1993, Richard Linklater) en A Time to Kill (1996, Joel Schumacher) om dan in een eindeloze stroom romcoms en inferieure actiefilms te verzanden. Enkele jaren geleden zette hij een remonte in met weloverwogen keuzes in zijn rollen, waarbij vooral de incarnatie van de getormenteerde flik Rust Cohle in True Detective (HBO, Nic Pizzolatto, 2014-2015) kijkers en critici met verstomming sloeg en de ‘McConaissance’ aanvuurde.

Afbeeldingsresultaat voor kevin spacey house of cards season 2 House of Cards, Seizoen 2

Technologische emancipatie

Om de superioriteit van de bioscoopfilm te bevestigen tegenover televisiefictie werden vanaf de jaren 40 vele technische gevechten geleverd rond kleur, breedbeeld, Dolby Stereo ... Tevergeefs, want deze pluspunten werden al snel veroverd door het kleine scherm en er af en toe zelfs door voorafgegaan, zoals bij de digitalisering van de drager. Tot begin deze eeuw gebeurde de filmvertoningen in bioscoopzalen op pellicule, terwijl het televisiemateriaal al vanaf het begin digitaal werd verspreid. Aan analoge tegenover digitale verspreiding zijn andere opnametechnieken en bijbehorende special effects verbonden.

Vanaf de jaren 90 hebben technische en kostendrukkende ontwikkelingen in de televisiewereld de opmars van tv-series bevorderd. Lichtere en lichtgevoeligere apparatuur maakte de opnames minder afhankelijk van vaak dure studioruimtes. Verder hebben talrijke nieuwe, digitale registratietechnieken gezorgd voor een verrijkte expressievorm: chromakey of green screen (filmen tegen een blauwe of groene achtergrond die later met beelden kan worden ingevuld), virtuele beeldvorming met CGI (Computer Generated Imaginary), luchtopnamen via drones ... Ook de schermweergave veranderde veel: van kathodestraalbuis en kleur tot plasma/led/oled- en HD-beelden, breedbeeld en toenemende monitorgrootte, tot een volwaardige home cinema ... Door deze evolutie kon de tv-serie zich in het laatste decennium technologisch op het niveau van de bioscoopfilm brengen.

Kijken in bulk

Decennialang waren tv-series alleen te zien op een geprogrammeerd uur, zelf geproduceerd door de zender of aangekocht van buitenlandse tv-producenten of grote productiehuizen. Vaak waren die productiehuizen filmmaatschappijen met een van de jaren 1950 af gecreëerde televisieafdeling, bijvoorbeeld Paramount met Star Trek (Gene Roddenberry, 1966-1969), United Artists met The Fugitive (Roy Huggins, 1963-1967) en het Duitse Bavaria Film met Berlin Alexanderplatz (Rainer Werner Fassbinder, 1980). De vrijheid van kijkuur kwam er, voor zowel de bioscoopfilm als de televisieseries, met de (officiële en piraat-) videocassette en later de dvd.

1995 was het jaar waarin een enorme evolutie werd ingeleid: het internet werd publiekstoegankelijk. Bij de overgang naar de 21ste eeuw was de pc een massaproduct geworden, kwamen de gsm’s aan een betaalbare prijs op de markt en ontwikkelden zich met reuzenschreden elektronische apparaten (laptop, smartphone, tablet) en technieken (wifi, streamen, downloaden, chromecast) die revolutionaire innovaties voortbrachten in de omgang met audiovisuele cultuur.

In 2016 werden er in de VS 450 tv-series gerealiseerd (een verdubbeling tegenover 2006) en wereldwijd meer dan 800. Verschillende Amerikaanse executives van televisie- en internetkanalen zoals CBS, HBO en Netflix drukten zich in een poll ongerust uit over het (te) hoge aantal Amerikaanse series. John Landgraf, CEO van FX Networks, noemde het fenomeen “peak tv”, waarmee hij impliceerde dat 2015 en 2016 piekjaren waren voor televisieshows, en dat dit aantal vanaf 2017 weer zou afnemen. (Zie USA Today en The Hollywood Reporter)

De grote omwenteling voor de audiovisuele media is de vrijheid in tijdstip en plaats van ontvangst. Revolutionair daarbij is het online kijken met video-on-demand, waarbij de serie wordt vrijgegeven door het netwerk terwijl je kijkt (streaming) via webplatforms als YouTube, Amazon, Netflix, of gedownload, vaak illegaal via torrentwebsites. Met streaming is de kwaliteit van beeld en audio afhankelijk van de technische prestaties van het kabelnetwerk en die van de internetprovider of het platform. Enkele van de internationale distributieplatforms hebben zich ontwikkeld tot opdrachtgevers voor eigen film- en televisieproducties (bv. Netflix' Orange is the New Black). Een andere methode, minder courant voor series, is pay-per-view. Ook bij Proximus en Telenet kan je per film of serie betalen om deze op eender welk scherm te bekijken.

Series hebben bij de sterke opkomst van video-on-demand een groot voordeel tegenover films: series worden door de video-on-demandplatforms overal ter wereld tegelijk uitgezonden. Voor films moeten thuiskijkers die geabonneerd zijn op bv. Telenet Play of Netflix heel wat langer wachten. Films moeten namelijk eerst - tenzij ze worden geproduceerd door het webplatform zelf, zoals Netflix met de film Okja van Bong Joon-ho - in de zalen lopen en op dvd verschijnen voor de abonnementendiensten ze beschikbaar mogen maken. Het is een win-winsituatie voor de dramaserie én de webplatformen: de platformen winnen kijkers die de populaire dramaseries willen, en de dramaseries winnen kijkers door hun snelle beschikbaarheid. De promotiecampagne rond een serie kan dan ook veel gestroomlijnder verlopen, omdat er maar één release is.

Afbeeldingsresultaat voor orange is the new black season 4 Het door Netflix geproduceerde Orange is the New Black, Seizoen 4 (2013-vandaag)

De beschikbaarheid van series, eerst via fysieke dragers en vervolgens digitaal, heeft het zogenaamde ‘bingewatching’, het kijken van vele afleveringen na elkaar, mogelijk gemaakt. Zo biedt de nieuwe speler Netflix haar originele series (dus geproduceerd door het platform zelf) in één keer aan haar abonnees aan, met risico op verslaving, zoals aangegeven tijdens het symposium ‘Séries et dépendance / Dépendance aux séries’ aan de Université de Paris Ouest Nanterre in 2015. Aan dit verschijnsel is ook een commercieel model gekoppeld waarin bijvoorbeeld Netflix een vervaldatum oplegt aan de beschikbaarheid van hun series. Daardoor moeten de afleveringen zo snel mogelijk bekeken worden voordat ze (voorlopig) uit het aanbod verdwijnen.

Beeld boven: The Sopranos, Seizoen 2

In de eerste aflevering van deze reeks bekeken we hoe Filmmagie zich vanaf haar ontstaan verhouden heeft tot de televisieserie. De derde aflevering wordt op donderdag 8 juni gepubliceerd en gaat dieper in op de narratieve structuur van de serie.

Geschreven door MARCEL MEEUS M.M.V NIELS LAVEREN

Opkomst van de kwaliteitsserie, aflevering 2: Omwenteling

Media: 

onomatopee