Opkomst van de kwaliteitsserie, aflevering 3: Vertelvormen

De kwantitatieve en kwalitatieve opmars van de serie brengt ons als kijkers in contact met diverse vormen van vertellen, verwant aan film en literatuur, maar met een eigen invulling.

Als we door de speelfilm een lijn moeten trekken is dat een horizontale lijn die een verhaal aftekent waarin de protagonist(en) een situatie doormaken, bepaald door karaktereigenschappen en al dan niet voorziene gebeurtenissen die leiden tot een ontknoping of een open einde. Gewoonlijk samengebracht in 80 tot 120 minuten. De serie, of het nu gaat om een miniserie of een langlopende serie, krijgt alsmaar meer, en langere, afleveringen. Om de globale impact van de opmars van de serie te kunnen inschatten, moeten we naast het erg toegenomen aantal (wereldwijd werden er in 2016 800 series geproduceerd) dus ook rekening houden met die langere speelduur.

Door de enorme vrijheid in tijd die de serie als voordeel heeft tegenover de film, zien we vaak sterke verschillen in hoe er met protagonisten en nevenpersonages wordt omgegaan. In een lange speelfilm behoudt een nevenpersonage met marginale status vaak die positie. In een langlopende serie kan een nieuw aangebracht personage een centrale protagonist worden, zoals in Once Upon a Time (ABC, Edward Kitsis, Adam Horowitz, 2011-vandaag). In een serie, zeker een van meerdere seizoenen, kunnen de protagonisten afwezig blijven uit een of meer afleveringen opdat alle aandacht gaat naar secundaire of nieuwe personages. The Leftovers (HBO, Damon Lindelof en Tom Perrota, 2014-vandaag), bijvoorbeeld, ging daar in het tweede seizoen ver in, door pas op het einde van de eerste aflevering de protagonisten uit het eerste seizoen eventjes de revue te laten passeren.

Afbeeldingsresultaat voor the leftovers seizoen 2 The Leftovers, Seizoen 2

Besteld, niet verteld?

De mogelijkheid om de focus van de vertelling te verschuiven van de ene aflevering op de andere speelt ook een rol in praktische, productionele overwegingen en het overleg tussen creatieve verantwoordelijken en de zender of het productiehuis waar de nodige fondsen vandaan komen. De vrijheid die series genieten heeft daardoor ook een schaduwzijde. Series worden door zenders per seizoen besteld, waardoor er altijd een kans is dat de reeks gecanceld wordt na of tijdens de lopende jaargang. In het eerste geval is het verhaal dat de showrunners voor ogen hadden mogelijk nog niet afgerond, en eindigt het bijvoorbeeld op een cliffhanger, omdat ze in de veronderstelling waren dat ze de losse eindjes bij elkaar konden knopen in een volgend seizoen. In het tweede geval, bij een stopzetting in de loop van een seizoen, dient er halverwege de opnames nog snel een einde bedacht te worden.

Een spijtig voorbeeld daarvan is de vuile, grofgebekt poëtische western Deadwood (HBO, David Milch, 2004-2006), die na drie jaar abrupt afgebroken werd terwijl showrunner David Milch steeds gesteld heeft dat hij op vier jaargangen gerekend had om zijn broeierige verhaal over de goudkoorts en het ontstaan van de Amerikaanse beschaving in de jaren 1870 verteld te krijgen. Op dat moment was Deadwood de duurste tv-serie in termen van productiekosten, mede door het oog voor historische details. De kostumering en rijkoetsen werden zo accuraat mogelijk weergegeven, en op de op ware grootte nagebouwde set van het mijnwerkersdorpje waren heel wat locaties ook nog eens volledig operationeel. De perfectionistische Milch duldde geen tegenspraak en dreef de kosten verder de hoogte in met zijn vele herschrijvingen en reshoots. Zijn relatie met de HBO-top was dan ook behoorlijk verzuurd, en ondanks de trouwe fanbase en de overweldigende kritische appreciatie, wist Deadwood geen denderende kijkcijfers voor te leggen die in de ogen van HBO een voortzetting zouden kunnen verantwoorden. Toch wou de kabelzender het woord ‘cancel’ niet laten vallen en werden er nog uiteindelijk stukgelopen gesprekken gevoerd met Milch om een Deadwood-film te draaien. Dat idee werd intussen nieuw leven ingeblazen, nadat Milch in januari 2016 groen licht kreeg van HBO om een scenario te schrijven. Acteur Ian McShane liet in april van dit jaar alvast weten dat het filmscenario ingediend is, waardoor de bal nu weer in het kamp van de betaalzender ligt. Al zal dat dan wel zonder de onlangs overleden acteur Powers Boothe zijn.

Meer recent werd na twee seizoenen de stekker getrokken uit de eigenzinnige sciencefictionserie Sense8 (Netflix, Lana Wachowski, Lilly Wachowski en J. Michael Straczynski, 2015-2017). Hier hebben we een voorbeeld van een reeks die eindigt op een cliffhanger en tal van losse eindjes bevat, omdat de beslissing van de stopzetting pas na de productieperiode genomen werd. Er waren thans gesprekken aan de gang voor een derde jaargang, maar die bleken onsuccesvol. De fans protesteerden massaal via de sociale media (#BringBackSense8 en #RenewSense8), en zetten een online petitie op poten. Streamingdienst Netflix nam daarvan akte, maar hield voet bij stuk. De fanbase was dan wel fanatiek, maar ook schaars wanneer afgewogen tegen de pittige productiekosten van de eigengereide reeks. Vinyl (HBO, Mick Jagger, Martin Scorsese, Rich Cohen en Terence Winter, 2016) werd na nauwelijks één jaargang geschrapt, hoewel de in seks, drugs en rock-’n-roll badende serie rond een New Yorks platenlabel in de seventies in eerste instantie, na de uitzending van de pilootaflevering, nog verlengd was. Die beslissing werd na de seizoensfinale ingetrokken. In de eindafrekening bleek het prestigieuze, dure project onder de verwachtingen te blijven steken. Hoewel ze dus in de veronderstelling zaten een tweede seizoen te kunnen produceren, hadden de makers er toch voor gekozen om de verhaallijnen van het eerste seizoen netjes af te ronden, waardoor er geen frustrerende losse eindjes zijn en Vinyl op zichzelf kan staan, een beetje zoals een miniserie.

Miniseries en anthologieseries worden minder blootgesteld aan dat gevaar. Bij miniseries staat vaak maar één jaargang gepland waarbij over een beperkt aantal episodes een afgerond narratief gepresenteerd wordt, zoals het geval was met het politieke drama Show Me a Hero (HBO, David Simon en William F. Zorzi, 2015) of de literaire adaptatie Olive Kitteridge (HBO, 2014). Bij anthologieseries, zoals de misdaadreeks Fargo (FX, Noah Hawley, 2014-vandaag), wordt er elk seizoen een nieuwe cast en setting opgevoerd, waardoor elke jaargang op zichzelf kan bestaan. Fargo knipoogt wel naar eerdere seizoenen, maar dat is vooral een leuke surplus voor de trouwe fans zonder daarbij het kijkplezier van de leek te vergallen. De satirische sciencefictionserie Black Mirror (Channel 4/Netflix, Charlie Brooker, 2011-vandaag) vaart onder de anthologievlag, en doet er nog een schepje bovenop: elke aflevering heeft een nieuwe cast, verhaal en setting.

Aan verschillende types series zijn dus ook uiteenlopende productionele patronen verbonden. Hoe de serie op het ‘kleine scherm’ verschijnt kan, net zoals bij de speelfilm, erg variëren. De volgende klassering is eerder een benadering om een overzicht te bieden dan een categorieke opdeling.

Afbeeldingsresultaat voor show me a hero still Show Me a Hero, miniserie

Horizontale vertelling: waar de serie begint en de film eindigt

De miniserie benadert nog het meest de langspeelfilm: het is één reeks tegenover de meerdere seizoenen bij een langlopende serie, die een doorlopend of horizontaal verhaal vertelt, zij het verdeeld over een beperkt aantal episoden met afgerond einde, zoals Beau séjour (Eén, Bert Van Dael, Sanne Nuyens en Benjamin Springers, 2017) of The Pacific (HBO, Steven Spielberg, Tom Hanks en Gary Goetzman, 2010), beide originele scenario’s. Want het valt op hoe vaak de miniserie gebaseerd is op een literaire bron, wat het afgesloten karakter verklaart. Enkele bekende voorbeelden daarvan zijn The Pillars of the Earth (The Movie Network-Sat.1 e.a., Sergio Mimica-Gezzan, 2010) naar de historische roman van Ken Follett, Doctor Zhivago (ITV, Giacomo Campiotti, 2002) naar de oorlogsroman van Boris Pasternak of The Kennedys (History-Reelz Channel, Stephen Kronish en Joel Surnow, 2011) naar de biografie van David Talbot. Het gebeurt echter ook dat een ogenschijnlijk afgelopen miniserie een opening laat naar een vervolg, maar daarom niet noodzakelijk wordt voortgezet, zoals Frontier (Netflix, Brad Peyton en Rob en Peter Blackie, 2016).

In tegenstelling tot de miniserie spreidt de serial of langlopende dramaserie haar personages en horizontale plot over meer dan één seizoen. De serie kan de karakters van de personages over meer dan één aflevering ontwikkelen, met telkens aanvullende details die diepgang en nieuwe ontwikkelingen bieden, zie bijvoorbeeld Bloodline (Netflix, Todd A. Kessler, Glenn Kessler en Daniel Zelman, 2015-vandaag). Door over een (relatief) lange periode een personage te leren kennen, willen we zijn of haar ontwikkelingen – althans bij een goed geschreven serie – blijven volgen. De serial geeft ook de kans om in de loop van de vertelling protagonisten toe te voegen die het verhaal bijsturen of op nieuwe wegen zetten, zoals het geval was in Carnivàle (HBO, Daniel Knauf, 2003-2005).

Om de afleveringen of de seizoenen aan elkaar te verbinden wordt vaak gebruik gemaakt van cliffhangers. Een andere narratieve techniek om het einde van een aflevering te koppelen aan een nieuw begin (van een aflevering of seizoen) is een parallelmontage van diverse verhaallijnen in de laatste minuten. De kijker wordt zo op weg geholpen naar het vervolg, zoals dat gebeurt bij Game of Thrones (HBO, David Benioff & D.B. Weiss, 2011-vandaag), waarvan het zevende seizoen deze zomer bij HBO en Telenet Play More verschijnt.

Afbeeldingsresultaat voor game of thrones seizoen 6 Game of Thrones, Seizoen 6

Verticale vertelling

Series met een ‘verticale’ vertelling hebben een andere verhaalstructuur. In de sketch-serial beleven dezelfde personages in een vast format per aflevering, meestal niet langer dan 30 minuten, een bepaalde situatie. Tot deze categorie behoren sitcoms, ‘situation comedies’ als Friends (NBC, David Crane en Martha Kauffman, 1994-2004) of The Big Bang Theory (Warner Bros. Television, Chuck Lorre en Bill Prady, 2007-vandaag), en drama’s van allerlei aard met een afgerond verhaal per aflevering. Bij die laatste vinden we bij uitstek voorbeelden van series die omwille van hun setting met zogenaamde cases werken. Denk aan: policiers (Flikken, VRT, Pierre De Clercq-Erwin Provoost, 1999-2009), medische series (Dr. House M.D., Fox, David Shore, 2004-2012), crime (Sherlock, BBC, Mark Gatiss en Steven Moffat, 2010-), sciencefiction/fantasy (Doctor Who, BBC, Sidney Newman, C.E. Webber, Donald Wilson, 1963-1989/1996/2005-) ... Deze series hanteren een andere verhaalboog dan de ‘horizontale’ series, en hun opdeling in seizoenen heeft overwegend te maken met praktische redenen, een adempauze in de opnames om daarna verder te gaan.

De meeste verticaal vertelde series hebben trouwens ook horizontale eigenschappen. Zo worden cases van politieseries bijvoorbeeld gespreid over meerdere episoden, vaak in de vorm van een seizoensfinale. Ook soaps of telenovela’s combineren een stramien van meestal sentimentele intriges en coups-de-théâtre per aflevering (verticale vertelling) met eindeloze, toekomstige ontwikkelingen (horizontale). De terugkerende verticale ingrediënten houden de horizontale verhaallijnen in petto, en lokken die uit (“to be continued”).

Dan zijn er de tv-series waarin de horizontale vertelling eerder een rode draad is, maar waarin het accent ligt op de verticale plot per aflevering. Elke episode van Six Feet Under (HBO, Alan Ball, 2001-2005) begint met een overlijden waarrond de aflevering is opgebouwd; de relatieperikelen van elk lid van de Fisherfamilie lopen daarentegen door over de afleveringen en seizoenen heen. The X-Files (Fox, Chris Carter, 1993- 2002) bracht verticale,  losstaande verhalen over bovennatuurlijke verschijnsels en over monsters enerzijds, maar bevatte daarnaast ook elk seizoen een handvol episodes die op elkaar voortborduurden.  Deze zogenaamde ‘mythology’ afleveringen brachten overheen de negen seizoenen een grootse vertelling rond de invasie van buitenaardse wezens, inclusief doofpotoperaties en complottheorieën allerhande. In de recente revival van de serie bleef die structuur, die vandaag de dag hoogst ongebruikelijk is, behouden. De uit zes episodes bestaande tiende jaargang bevatte zo dan ook twee mythology afleveringen, en vier losstaande verhalen.

Een andere vorm van verticale vertelling is de anthologieserie, een verzameling verhalen onder dezelfde titel maar met – afhankelijk van de serie – telkens een heel eigen invulling van personages en verhalen. In Hitchcock Presents (ABC, A. Hitchcock, 1955-1962) presenteerde de Master of Suspense zelf per aflevering een nieuw ‘geval’, zoals ook Masters of Horror (Showtime, Mick Garris, 2005-2007) per episode een case voorschotelt.

American Crime Story (FX, Scott Alexander-Larry Karaszewski, 2016-vandaag) heeft er dan weer voor gekozen om per seizoen een ander, op feiten gebaseerd verhaal te vertellen. Het eerste seizoen had als ondertitel ‘The People v. O. J. Simpson’ en vertelde over de moordzaak rond de bekende sportster. Het tweede seizoen (gepland voor 2018) zal de gevolgen van orkaan Katrina onder de loep nemen, en het ook al aangekondigde derde seizoen zal zich richten op de moord op modeontwerper Gianni Versace.

De diverse mogelijkheden om een serie te vertellen raken ook aan een nieuwe functie in het televisie- of serielandschap, die van de showrunner. Over de creatieve krachten achter de series hebben we het in de volgende aflevering.

Beeld boven: Deadwood, Seizoen 3

In de eerste aflevering van deze online reeks bekeken we hoe Filmmagie zich vanaf haar ontstaan verhouden heeft tot de televisieserie. De tweede aflevering ging dieper in op omwentelingen die de oorzaak waren van de Golden Age of Television. Meer film- en seriebesprekingen vind je in ons gedrukte magazine, dat maandelijks verschijnt bij enkele vaste verkooppunten

Geschreven door MARCEL MEEUS M.M.V NIELS LAVEREN

Opkomst van de kwaliteitsserie, aflevering 3: Vertelvormen

Media: 

onomatopee