Paradise

De Russische filmveteraan Andrej Konchalovski peilt de wonden van de Tweede Wereldoorlog via een visueel verbluffende en experimenteel vormgegeven parabel over de kruisende paden van drie gedoemde mensen. Het zwart-witdrama PARADISE leverde hem in 2016 de regieprijs op in Venetië en bevestigde samen met ‘The Postman’s White Nights’ (2014) zijn comeback.

Als oudere broer van Nikita Mikhalkov flirtte de Russische cineast Andrej Konchalovski (°1937) even met een muzikale carrière, maar na filmstudies en een samenwerking met Andrej Tarkovski (voor Ivan’s Childhood en Andrei Rublev) debuteerde hij als regisseur met de literatuurverfilming The First Teacher (1965). Hij botste met de censuur (The Story of Asya Klyachina), draaide een absoluut meesterwerk (Uncle Vanya) en een epos dat hem internationale erkenning opleverde (Siberiade).

De lokroep van Hollywood bleek bijzonder sterk en Konchalovski koos in de jaren 80 voor een koerswijziging met internationale, Engelstalige films. Een aanvankelijk gelukkige keuze, want hij tekende voor een melancholisch amour fou-verhaal (Maria’s Lovers), de betere trein-actiefilm (Runaway Train), een muzikaal melodrama (Duet for One), een mysterieus bayou-drama (Shy People) en een road movie die draait rond outcasts (Homer and Eddie). Kleine maar beklijvende films.

Toen hij promoveerde naar het niveau van de grote spektakelfilm liep het echter mis. Het actievehikel Tango & Cash met Sylvester Stallone en Kurt Russell bleek (mede door de aanvaring met producenten Jon Peters en Peter Guber) een chaotische miskleun. Konchalovski werd ontslagen, vervangen door Albert Magnoli en ontdekte de uitdrukking “you’ll never work in this town again”. Ontgoocheld keerde hij terug naar Rusland.

Jammer, want Konchalovski had in de droomfabriek puik werk geleverd met films die vooral aandacht hadden voor het inwendige leven. Heel andere koek dan het actiegedreven popcornentertainment, want bij Konchalovski stonden personages centraal. Mensen en hun emoties. Hevige emoties gevat in een discrete filmstijl die niet verklaart maar toont. Wat ambiguïteit en extremisme opleverde: mensen die elkaar verscheuren (Maria’s Lovers), vernietigen (Runaway Train) of negeren (Shy People), maar die soms ook een dreigend verlies ombuigen in een positieve kracht (Duet for One, Homer and Eddie). Steeds met bezetenheid, levend tegen 200 kilometer per uur.

Voor deze muziekfan was film als medium verwant met muziek en moest elke film benaderd worden als een muzikale partituur. Het narratieve ritme was voor hem cruciaal en emoties vertelde hij in termen van harmonie, breuk en dissonantie. Vaak wordt bijvoorbeeld een complexe, explosieve inhoud op een kalme, eenvoudige wijze gepresenteerd tot er iets mis blijkt te zijn, de rust doorbroken wordt en enkel de essentie overblijft: rauwe emotie.

Na zijn ‘vlucht’ uit Hollywood in 1989 maakte Konchalovski de laatste 30 jaar, op sporadische Amerikaanse tv-excursies na (The Odyssey in 1997, The Lion in the Winter in 2003), Russische films en Europese co-producties. Films als The Inner Circle, Assia and the Hen with the Golden Eggs, House of Fools en Gloss. Plus kortfilms opgenomen in omnibusfilms: The King of Ads, Lumière et Compagnie, Chacun son cinéma. Na het floppen van het ambitieuze The Nutcracker 3D (2010) leek zijn filmcarrière echter voorbij. De verwachting was dat hij zich exclusief zou werpen op zijn andere passies, opera en theater.

Hij bleek echter een comeback kid. Daarvoor zorgden twee in Venetië bekroonde films: The Postman’s White Nights en PARADISE. De eerste film is een tragikomisch drama, de tweede een sprookjesachtig oorlogsdrama. PARADISE vertelt het verhaal van drie individuen die elkaars pad kruisen tijdens de Tweede Wereldoorlog: de Russische aristocraat Olga die als lid van het Franse verzet gearresteerd wordt door de nazi’s, de Franse politie-inspecteur en collaborateur Jules die haar seksuele gunsten wil afdwingen en SS-officier Helmut die haar ontdekt in een concentratiekamp en hun uit vooroorlogse tijden daterende relatie wil hervatten.

De ambiguïteit van de personages is fascinerend en de gruwel waarmee ze in PARADISE geconfronteerd worden aangrijpend, maar niet echt origineel. Wel vernieuwend is de vorm. Konchalovski werkt met droomachtig gestileerd zwart-wit, een claustrofobisch ouderwets vierkant Academy Format en door het verhaal gemonteerde testimonials van de drie hoofdpersonages, waarbij pas aan het slot duidelijk wordt tot wie ze zich richten.

Dat einde sluit perfect aan bij hun kennismaking met hemel, hel en de op de übermenschgedachte gebouwde visie op het Arische paradijs. “Gezegend zij het Duitse paradijs, al gaan we nu naar de hel”, blijft Helmut volhouden. Terwijl Olga pas achteraf inziet dat ze omwille van hoop en liefde de plaats innam van een vriendin die vergast ging worden: “Het kwaad verspreidt zich zonder hulp van wie dan ook, maar het goede heeft altijd een grote laatste zet nodig om de hoop te kunnen koesteren dat voorbij het kwaad een wonder plaatsvindt en dat de liefde bestaat.” Ze wordt gerustgesteld: “Je hebt niets meer te vrezen.”

Een absoluut meesterwerk is deze aan “de Russische emigranten en verzetsstrijders die tijdens de nazibezetting hun leven riskeerden om Joodse kinderen te redden” opgedragen film niet. Daarvoor is PARADISE te onevenwichtig. Het is wel een visueel mooie en poëtische film met beelden die door de geest blijven spoken. Beelden die emotioneel nazinderen. “Ik wil de kijker bereiken via emoties”, zei Konchalovski naar aanleiding van zijn Amerikaanse melodrama’s Maria’s Lovers, Shy People en Duet for One. Dat is bij PARADISE niet anders.

FILM: **** / EXTRA'S: 0. Meer dvd-, blu-ray- en VoD-artikels vind je in onze rubriek 'Huisbios' in print.

Geschreven door IVO DE KOCK

Paradise

Regisseur: 
Genre: 
Productiejaar: 
2016
Distributeur: 
Contact Film

Media: 

onomatopee