Patricio Guzmán over La cordillera de los sueños

De minzame Patricio Guzmán is een van de groten in de wereld van de documentaire. Al meer dan vijftig jaar legt hij het reilen en zeilen van Chili vast. Daarbij vaart hij vaak op woelige zeeën. LA CORDILLERA DE LOS SUEÑOS is de afsluiter van een trilogie die de getroebleerde geschiedenis van Chili verbindt aan de heel diverse landschappen van het langgerekte Zuid-Amerikaanse land.

Om te begrijpen wat de militaire staatsgreep van Pinochet teweegbracht in Chili is er geen betere bron dan de films van Patricio Guzmán. In de jaren 70 lag hij samen met andere cineasten aan de basis van de geëngageerde Chileense cinema. Guzmán begon met het vastleggen van de beginjaren van Salvador Allende in het driedelige La batalla de Chile (1975-1979), een mijlpaal in het begin van zijn carrière. El caso Pinochet (2001) en Salvador Allende (2004) analyseren helder de gebeurtenissen die de basis vormen van al zijn films, ook zijn nu afgesloten drieluik Nostalgia de la luz (2010), El botón de nácar (2015) en LA CORDILLERA DE LOS SUEÑOS. Samen met zijn echtgenote en producent Renate Sachse bespreekt hij de woelige actualiteit in Chili.

In je film La memoria obstinada de Chile (1997) wordt gezegd dat de Unidad Popular, de socialistische partij van Allende waar jij ook lid van was, een boot vol dromers is. Ben je inderdaad een dromer? En is het belangrijk er een te zijn?

PATRICIO GUZMÁN In het Chili van de jaren 70 waren we allemaal dromers. Iedereen was verrast dat er via verkiezingen een democratische regering aan de macht gekomen was. Het was een gelukkige periode – te gelukkig misschien – die heel erg belangrijk was. Chili had voordien al wel een paar goede historische momenten gekend, maar niet op die manier. De pas verkozen Allende was een eerlijke, serene man die sociaal goede dingen beloofde te doen en dat dankzij de democratische macht. Dat had ook zijn belang voor Europa en Latijns-Amerika, want een aantal landen daar gingen dezelfde richting uit. Er was dus een prachtige universele droom die onze generatie in Chili getekend heeft.

Toen je het Manifest van de Cineasten van de Unidad Popular uit 1970 ondertekende, was de inhoud belangrijker dan de vorm. Is die opvatting veranderd?

P. GUZMÁN In die periode was de realiteit zelf zo sterk dat ze het belangrijkste was. Hoe je een film maakt, is belangrijk. Kijk naar La batalla de Chile, dat is tegelijkertijd wel en geen reportage; het is een analyserende film, een auteursfilm. Al mijn films gaan uit van een cinematografisch sterke analyse van wat er gebeurt. Zonder voice-over die gaat van de ene uitleg naar de andere, maar een film waarin de actie brandt, zodat de kijker begrijpt wat er aan de hand is. Dat standpunt is in al die jaren niet veranderd, maar de uitwerking kan verschillen.

Zijn de jonge cineasten na Franco te vergelijken met die van na Pinochet?

P. GUZMÁN Na een periode van steriliteit ontploft alles inderdaad. In Spanje was er op het eerste moment de anarchie, de chaos en de Destape, de ‘opening’. Dat betekende de totale vrijheid, de onverantwoordelijke creatie. Tien jaar later begon men in Spanje na te denken. In Chili gebeurde dat toch eerder. Jonge, bezorgde cineasten maken analyses over de actuele situatie.

De cineasten van de jaren 70 geloofden vast in de vooruitgang van de geschiedenis. Geloof je daar nog altijd in, gezien de huidige toestand, met de gewelddadige reactie van de overheid op de protesten tegen de sociaal-economische ongelijkheid in Chili?

P. GUZMÁN Nu is de situatie een beetje ingewikkelder. Maar als je wil leven, moet je wel geloven dat de toekomst iets interessanters brengt. Niet het moment zelf bepaalt dat geloof, wel je eigen persoonlijkheid.

Je nieuwe film werd gemaakt vóór de onrust in Chili, maar lijkt die wel een beetje te voorspellen. Hoe beleef je dat, als het heden je documentaire inhaalt?

P. GUZMÁN Dat is redelijk normaal. In een documentaire anticipeer je altijd een beetje op wat er gaat komen. In dit geval gaat het om een unieke verandering. Een van de personages in de film, de regisseur Pablo Salas, gelooft in de toekomst ondanks zijn archief met beelden van historisch overheidsgeweld. Hij is een profeet van de huidige situatie.

Hij zegt dat “de bazen niet veranderd zijn”.

P. GUZMÁN Inderdaad, er is een minuscuul gesloten systeem van tien à twaalf mensen die het land regeren. Met veel macht die niet veel uithaalt. De situatie in Chili is absurd; ongeveer alles moet veranderen.

Niemand had gedacht dat de manifestaties eind oktober tegen de verhoging van de prijs van een metroticket met 30 pesos (3 eurocent, nvdr) zouden uitgroeien tot een sociaal-economische protestbeweging. Waarom gebeurt dat nu zo snel en op zo’n grote schaal?

P. GUZMÁN Het is onmogelijk dat te weten. Toen we in Chili waren, leek het er zoals anders: een beetje routine, het dagelijkse leven, de onderdrukking en beperking die de maatschappij kenmerken. We hadden nooit gedacht dat de situatie rond de metroprijzen zou ontploffen. Een miljoen mensen op straat! Dat is bijna een mirakel! Ik begrijp niet wat erachter zit. Het zat ondergronds en het komt nu boven. Dat is nieuw in de wereld. Er is geen politieke partij of syndicale beweging, alleen het bewustzijn van de families, van de mensen, van de massa.

Je moet ook weten dat de Chileense grond niet toebehoort aan de Chilenen. Het huidige systeem heeft bijna het hele land verkocht: de rivieren, de treinen, de wegen, de bergen. Dat is onaanvaardbaar. De revolte is heel interessant, want we moeten terugkeren naar het land zoals het voordien was. Anders hebben we niets. Tijdens de staatsgreep werden we dom gehouden, maar nu vinden de mensen dat het genoeg geweest is. Dat is heel interessant. Intuïtief voelde ik wel dat er iets aankwam.

Zijn de studenten met deze opstand begonnen?

P. GUZMÁN Ja, maar nadien zijn er een miljoen mensen op straat gekomen. Het is groter, spontaner, onbekender en magischer dan de Pinguïnrevolutie (studentenmanifestaties in 2006, zo genoemd omdat ze een zwart-wit uniform droegen, nvdr).

Kan je deze protesten vergelijken met wat er tussen 1970 en 1973 gebeurd is?

P. GUZMÁN Allende en zijn verkiezingen, dat was een andere wereld. Opvallend genoeg ging het in Chili niet om een gewapende revolutie, maar om democratische veranderingen en sociale hervormingen. Allende was tegelijkertijd revolutionair en vol respect.

Ook kunstenaars doen mee aan de manifestaties. In LA CORDILLERA DE LOS SUEÑOS heeft de schilder Francisco Gazitúa het over “de taak van de kunstenaar om de schoonheid te verdedigen”.

P. GUZMÁN Ja, het is raar. Iedereen wil ineens laten weten wat er op zijn lever ligt. Gazitúa heeft uiteraard gelijk. Een film of schilderij maken, dat is schrijven en de meer interessante kanten van het leven zien. Kunst kan aangename of harde wegen volgen, maar het biedt meer perspectieven. Dat proberen bijna alle kunstenaars te bieden.

Gaan de dingen veranderen als de Grondwet gewijzigd wordt, zoals president Sebastián Piñera voorstelde?

RENATE SACHSE Dat idee kwam niet van Piñera! Het volk heeft dat geëist en hij stemde toe. Het volk eist een nieuwe grondwet die steunt op grondwetvergaderingen van het volk.

Volgen jaar in april wordt er een volksraadpleging gehouden. Denk je dat ze iets zal veranderen?

P. GUZMÁN Die volksraadpleging is heel erg belangrijk. We zullen wel zien wat er gebeurt. We moeten afwachten of de traditionele politieke partijen ze zullen organiseren, of dat ook het volk kan bijdragen. Daarover heerst nu twijfel. De volgende maanden zullen uitwijzen wat de definitieve vorm zal zijn van deze verandering.

R. SACHSE Sinds de partijen het ‘vredesverdrag’ getekend hebben, is de raadpleging van het volk institutioneel. Ze verloopt volledig volgens de stappen die vastgelegd werden door het parlement in een akkoord met alle partijen, behalve de communistische partij, die weigerde. De constitutionele volksvergaderingen gaan door. De machtsverhouding zal bepalen hoeveel volksvertegenwoordigers zullen mogen zitten in de commissie die de nieuwe grondwet zal schrijven. In een volgende fase tussen juni en augustus moet die opnieuw gestemd worden. En om de nieuwe grondwet te aanvaarden is er volgens de nu geldende normen 70% nodig. Ondertussen zullen de machtsverhoudingen een rol blijven spelen en blijven we in het ongewisse over hoe het zal zijn.

Welk gevoel overheerst er bij jou?

P. GUZMÁN Twijfel of deze beweging iets zal bereiken of niet. Is ze solide of zal ze in de volgende maanden uiteenvallen, zich gaan tegenspreken of onderdrukt worden? Het is formidabel dat er onverwacht een deur is geopend. Ik denk dat er een positieve uitkomst zal zijn. Misschien staan we bij het begin van een nieuw en duidelijker tijdperk, weg uit het zo verouderde neoliberalisme. We moeten een stap zetten.

De Guatemalteekse regisseurs Jayro Bustamante en César Díaz stellen hun hoop op verbetering via de jongeren. Zij hebben de burgeroorlog in hun land niet beleefd en kennen dus geen angst.

P. GUZMÁN Ook in Chili kennen de jongeren de repressie of de gevangenis niet en dus zijn ze vrij. Onverantwoordelijk, maar tegelijkertijd vrij. Dat is prachtig en dat geeft inderdaad hoop. Voordien waren er drie generaties die onderdrukt werden en nu niet.

Laten we het hebben over de visuele kracht van LA CORDILLERA DE LOS SUEÑOS. Hoe kwam je op het idee van de parallel tussen de geografische breuken en de politiek?

P. GUZMÁN Voor een documentaire is het altijd interessant een gemeenschappelijk idee te vinden om daar alle andere ideeën uit de film aan te hechten. In Nostalgia de la luz is dat de Atacama, een uitgestrekte woestijnvlakte met sterrenkundige observatoria. Er liggen ook doden begraven en er zijn mijnen. Dat alles bepaalt het Chileense karakter. In het zuiden is dat hetzelfde met de zee en het ijs. Daar liggen indianen begraven. In het centrum van het land ligt er een 'muur', de bergketen die heel ons leven markeert. Chili is een gang met aan de ene kant de zee en aan de andere kant die bergketen. Het land is zo’n vierduizend kilometer lang en heel smal, het is een geïsoleerd en afgesloten territorium. De Andes vond ik een specifiek onderwerp om een verhaal mee op te bouwen. Zonder dat fenomeen had ik de film niet kunnen maken. Je moet het verhaal steunen op een bepaald gebied: de kust, de bergen of de woestijn. Je moet een narratieve weg vinden en van daaruit maak je je film.

Wie zijn de vrouwen op de foto’s die de film afsluiten?

P. GUZMÁN Dat zijn mijn moeder en grootmoeder. Ze zijn de vrouwen van mijn leven. Mijn vader is te vroeg gestorven en mijn grootmoeder was zo sterk dat ze bijna 105 geworden is. Dankzij hen ben ik geworden wie ik ben.

Hebben je documentaires invloed op de kijker?

P. GUZMÁN Je wil dat wel met je werk en je ziet dan wel wat er gebeurt. Mijn films halen veel meer kijkers in Europa dan in Chili, maar dat is niet fundamenteel. Je moet constant werken en beetje bij beetje zal je publiek vergroten. Nu zijn de jongeren in Chili bijvoorbeeld erg nieuwsgierig naar wat er in de jaren 70 en 80 is gebeurd. Een documentaire is als een klein essay over wat er zich afspeelt en krijgt te gepasten tijde zijn belang.

Staan er projecten op stapel?

P. GUZMÁN We willen naar Chili gaan en een film maken over de intieme realiteit van de Chilenen zelf en over de sociale bewegingen. We zien wel wat er gebeurd wanneer we daar zijn, tijdens de reis.

Ben je ongerust?

P. GUZMÁN Nee. Dat is niet nodig.

Als je het moest overdoen, zou je dan in Chili blijven wonen?

P. GUZMÁN Nee, ik heb in het buitenland geleefd en dat was mijn keuze. De plaats waar je woont is volgens mij van secundair belang. De films die je maakt over een plaats hangen af van je gevoelens, ervaringen en analyses. Je moet niet in de Atacamawoestijn leven om er een film over te maken. Integendeel, ik denk dat de documentaire cinema, de auteurscinema afhangt van de auteur en niet van het land waar hij leeft.

Brussel, 29 november 2019

Geschreven door ILSE VAN BAELEN

Patricio Guzmán over La cordillera de los sueños

11/12/2019
Regisseur: 
Scenario: 
Genre: 
Productiejaar: 
2019
Distributeur: 
Cinéart

Media: 

onomatopee